چشم سوم در مسیحیت؛ متی ۶:۲۲، چشم دل و نگاه کلیسا

در کتاب مقدس مسیحیان عبارت «چشم سوم» نیامده است. آیه‌ای که بیشتر به آن استناد می‌شود، متی ۶:۲۲ است: «چراغ بدن چشم است؛ پس اگر چشمت ساده باشد، تمام بدنت روشن خواهد بود». مفسران مسیحی این آیه را درباره‌ی نیت پاک، سخاوت و یکدلی با خدا می‌دانند، نه درباره‌ی عضوی پنهان میان دو ابرو. با این حال، عرفان مسیحی از «چشم دل» و «چشم تأمل» زیاد سخن گفته و همین شباهت‌ها باعث شده بحث چشم سوم در مسیحیت (یا چشم سوم در انجیل) پرطرفدار شود.

در این مقاله می‌بینید این برداشت از کجا آمده، کلیساها درباره‌ی آن چه می‌گویند، مفهوم «سه چشم» در الهیات قرون وسطی چیست و چه تفاوتی با چاکرای آجنا در یوگا دارد. اگر با خود مفهوم آشنا نیستید، اول مقاله‌ی چشم سوم چیست را بخوانید؛ برای مقایسه با سنت‌های دیگر هم مقاله‌های چشم سوم در قرآن و چشم سوم در بودیسم کمک می‌کنند.

آیا در انجیل از چشم سوم حرف زده شده است؟

خیر؛ در هیچ‌یک از کتاب‌های عهد قدیم و عهد جدید اصطلاح چشم سوم یا چشمی سوم روی پیشانی نیامده است. آنچه هست، استعاره‌های فراوان درباره‌ی دیدن، نور و تاریکی است.

در زبان کتاب مقدس «دیدن» بارها به معنای فهمیدن و ایمان آوردن به‌کار رفته است. نابینایی گاهی نماد سرسختی دل است و بینا شدن نماد توبه و فهم تازه. برای همین، خواننده‌ای که با مفهوم آجنا آشناست، ممکن است در این آیه‌ها نشانه‌ای از چشم سوم ببیند. اما خواندن متن در بافت تاریخی خودش نشان می‌دهد که نویسندگان از واژگان رایج زمانه‌ی خود استفاده کرده‌اند، نه از نقشه‌ی چاکراهای هندی.

چرا این پرسش این‌قدر جست‌وجو می‌شود؟

از قرن بیستم، نوشته‌های تئوسوفی و جنبش نیوایج تلاش کردند میان ادیان پل بزنند و آیه‌های انجیل را با مفاهیم شرقی تطبیق دهند. همین تفسیرها در کتاب‌ها و ویدیوهای عامه‌پسند تکرار شد و امروز بسیاری از کاربران می‌خواهند بدانند آیا این تطبیق‌ها پایه‌ی متنی دارد یا نه.

معنای «اگر چشمت ساده باشد» در متی ۶:۲۲ چیست؟

در بافت موعظه‌ی بالای کوه، «چشم ساده» یعنی نگاه سخاوتمند و دلی که فقط یک ارباب دارد؛ «چشم بد» در اصطلاح یهودی آن دوره یعنی خسّت و حسادت.

متن کامل در انجیل متی چنین است: «چراغ بدن چشم است؛ پس هرگاه چشمت ساده باشد، تمام بدنت روشن بود؛ اما اگر چشم تو فاسد است، تمام جسدت تاریک می‌باشد». نسخه‌ی مشابهی در لوقا ۱۱:۳۴ تا ۳۶ هم آمده است. واژه‌ی یونانی «هاپلوس» (haplous) را مترجمان به ساده، سالم، یکتا یا خالص برگردانده‌اند. ترجمه‌ی قدیمی انگلیسی کینگ جیمز آن را single نوشته است، یعنی «چشم یکتا»؛ و همین واژه بعدها دستمایه‌ی این برداشت شد که منظور یک چشم واحد درونی است.

مفسران متن به سه نکته اشاره می‌کنند:

• بافت آیه: آیه میان دو جمله درباره‌ی گنج در آسمان و «نمی‌توانید هم خدا را خدمت کنید و هم مال را» آمده است؛ پس محور آن رابطه با ثروت و نیت است.
• اصطلاح چشم بد: در عهد قدیم، مثلاً امثال سلیمان، «چشم بد» برای آدم خسیس و «چشم نیکو» برای آدم بخشنده به‌کار رفته است.
• معنای یکتایی: «یکتا» در این خوانش یعنی دلی که میان دو ارباب تقسیم نشده، نه چشمی که در وسط پیشانی باز شود.

برای خواندن تفسیر مفصل این آیه از نگاه پژوهشگران کتاب مقدس می‌توانید به مقاله‌ی BibleProject درباره‌ی متی ۶:۲۲ مراجعه کنید.

«چشمان دل» در نامه‌های پولس چه معنایی دارد؟

پولس در نامه به افسسیان دعا می‌کند که «چشمان دل» مؤمنان روشن شود تا امید دعوت خدا را بشناسند؛ این تعبیر به بصیرت معنوی و فهم ایمانی اشاره دارد، نه به اندامی فیزیکی یا انرژی.

در افسسیان ۱:۱۸ «دل» در فرهنگ کتاب مقدس مرکز فکر، اراده و احساس است. روشن شدن چشمان دل یعنی آدمی حقیقتی را که پیش‌تر نمی‌دید، درک کند. در الهیات مسیحی این روشنایی هدیه‌ی روح‌القدس دانسته می‌شود و از راه دعا، خواندن کتاب مقدس و زندگی اخلاقی به‌دست می‌آید، نه با تمرین تمرکز روی نقطه‌ی میان ابروها.

این تعبیر شباهت جالبی با «چشم دل» در عرفان اسلامی و ادب فارسی دارد. شاعران ما هم از «دیده‌ی دل» و «چشم باطن» سخن گفته‌اند. در هر دو سنت، تأکید بر پاکی درون است، نه بر فعال‌سازی یک مرکز انرژی.

سه چشم در عرفان مسیحی قرون وسطی چیست؟

الهی‌دانان قرون وسطی مانند هوگوی سن‌ویکتور از سه چشم سخن گفته‌اند: چشم جسم برای دیدن جهان، چشم عقل برای فهم خود و چشم تأمل برای دیدن خدا.

هوگوی سن‌ویکتور، راهب و الهی‌دان قرن دوازدهم در پاریس، در کتاب «درباره‌ی رازهای ایمان مسیحی» نوشت که انسان پیش از هبوط سه چشم داشت: oculus carnis (چشم جسم)، oculus rationis (چشم عقل) و oculus contemplationis (چشم تأمل). به باور او، گناه چشم تأمل را کور کرد، چشم عقل را کم‌سو کرد و فقط چشم جسم سالم ماند. بعدها بوناونتوره نیز همین طرح را در آثار خود به‌کار برد.

این همان جایی است که بیشترین شباهت ظاهری با چشم سوم دیده می‌شود. اما تفاوت مهم این است که چشم تأمل در این الهیات «جای» مشخصی در بدن ندارد و با فیض خدا و توبه بازگردانده می‌شود، نه با تکنیک تنفس، مانترا یا تمرکز روی غده‌ای در مغز.

نوس؛ «چشم روح» در سنت ارتدکس

در سنت مسیحیت شرقی و متن‌های فیلوکالیا، «نوس» (nous) را گاهی چشم روح می‌نامند: قوه‌ای که اگر پاک شود، حضور خدا را درک می‌کند. راهبان هسیکاست با دعای مداوم عیسی و سکوت درونی در پی این پاکی بودند. برخی نویسندگان نیوایج این تجربه را با مدیتیشن چشم سوم مقایسه کرده‌اند، ولی در خود سنت ارتدکس هدف، ملاقات شخصی با خداست و تجربه‌های نوری یا قدرت‌های فراحسی، هدف تمرین شمرده نمی‌شوند.

آیا پنی‌ئیل در تورات همان غده پینه آل است؟

خیر؛ «پنی‌ئیل» در عبری یعنی «چهره‌ی خدا» و نام مکانی است که یعقوب پس از کشتی گرفتن با فرشته بر آن گذاشت. شباهت آوایی آن با pineal فقط تصادف زبانی است.

در پیدایش ۳۲:۳۰ آمده است که یعقوب آن مکان را فنی‌ئیل نامید، زیرا گفت «خدا را روبه‌رو دیدم». واژه‌ی pineal در زبان‌های اروپایی از لاتین pinea به معنای میوه‌ی کاج آمده، چون غده پینه آل شکلی شبیه میوه‌ی کاج دارد. ریشه‌ی این دو واژه از دو زبان و دو خانواده‌ی زبانی متفاوت است و هیچ متن کهن یهودی یا مسیحی آن‌ها را به هم ربط نداده است. این برداشت از کتاب‌ها و وب‌سایت‌های معاصر آمده است.

دکارت و «جایگاه روح»

رنه دکارت، فیلسوف فرانسوی قرن هفدهم، در کتاب «انفعالات نفس» غده پینه آل را محل اتصال روح و بدن دانست. دکارت مسیحی کاتولیک بود، اما این نظریه یک فرضیه‌ی فلسفی و فیزیولوژیک بود و هرگز آموزه‌ی کلیسا نشد. پزشکی امروز این غده را بیشتر با ترشح ملاتونین و تنظیم ریتم خواب و بیداری می‌شناسد.

نگاه کلیساها به مفهوم چشم سوم چیست؟

بیشتر کلیساهای کاتولیک، ارتدکس و پروتستان چشم سوم را مفهومی برخاسته از سنت‌های هندو، تئوسوفی و نیوایج می‌دانند و آن را بخشی از ایمان مسیحی نمی‌شمارند؛ برخی از آن‌ها نسبت به تمرین‌های فعال‌سازی هشدار هم می‌دهند.

شورای پاپی فرهنگ و شورای گفت‌وگوی ادیان در واتیکان در سال ۲۰۰۳ سندی با عنوان «عیسی مسیح، حامل آب حیات» منتشر کردند که به جنبش نیوایج می‌پردازد. این سند تفاوت میان روحانیت مبتنی بر تکنیک‌های انرژی و ایمان مسیحی را توضیح می‌دهد. بسیاری از کشیشان پروتستان و ارتدکس هم در پاسخ به پرسش مؤمنان گفته‌اند که بصیرت معنوی در مسیحیت از رابطه با خدا می‌آید، نه از باز کردن یک چاکرا.

در مقابل، برخی نویسندگان مسیحیت عرفانی معاصر، حلقه‌های تئوسوفی مسیحی و نویسندگان دوره‌ی نیوایج، متی ۶:۲۲ را رمزی برای چشم سوم دانسته‌اند. این خوانش‌ها در جامعه‌ی دانشگاهی کتاب مقدس پذیرفته نشده‌اند، اما در فرهنگ عامه پرطرفدارند.

جدول مقایسه‌ی چشم دل در مسیحیت و چشم سوم در یوگا

چشم دل در مسیحیت استعاره‌ای برای ایمان و بصیرت است، در حالی که چشم سوم در یوگا به مرکزی انرژیایی به نام آجنا در میان ابروها نسبت داده می‌شود.

نماد چشم در هنر مسیحی چه معنایی دارد؟

رایج‌ترین نماد، «چشم مشیت» یا چشم همه‌بین در دل یک مثلث است که از حدود قرن هفدهم در هنر مسیحی اروپا برای نشان دادن نگاه مراقب خدا و تثلیث به‌کار رفت؛ این نماد ربطی به چشم سوم انسان ندارد.

مثلث نماد تثلیث (پدر، پسر و روح‌القدس) و چشم نشانه‌ی دانایی و حضور همیشگی خداست. این نماد را می‌توان در سقف کلیساها، نقاشی‌ها و حتی روی اسکناس یک دلاری آمریکا دید. به دلیل همین شکل چشم، بسیاری آن را با چشم هوروس یا چشم شیوا یکی می‌دانند. برای مقایسه‌ی این نمادها مقاله‌ی نماد چشم سوم را ببینید.

نماد مهم دیگر نور است. پنجره‌های گل‌سرخی کلیساهای جامع گوتیک و تابلوی مشهور «نور جهان» از ویلیام هولمن هانت، مسیح را با فانوسی در دست پشت دری بسته نشان می‌دهند. پیام این تصویرها روشن شدن درون با حضور مسیح است، یعنی همان «تمام بدنت روشن خواهد بود» در متی ۶:۲۲.

اگر مسیحی هستید و به چشم سوم علاقه دارید، چه کنید؟

بهتر است تفاوت دو چارچوب را بشناسید، با کشیش یا راهنمای معنوی خود گفت‌وگو کنید و هر تمرین ذهنی را با احتیاط و بدون وعده‌ی قدرت فراطبیعی شروع کنید.

چند پیشنهاد عملی:

• متن را در بافت بخوانید: پیش از پذیرفتن هر تفسیر، آیه را همراه با جمله‌های قبل و بعدش و یک تفسیر معتبر مطالعه کنید.
• مرز تمرین و آموزه را بشناسید: تمرین‌هایی مثل سکوت، تنفس آرام یا تمرکز ممکن است برای آرامش مفید باشند، اما معنای آیینی آن‌ها در هر سنت فرق دارد.
• از ادعاهای قطعی دوری کنید: اگر جایی وعده‌ی خواندن ذهن، دیدن آینده یا درمان بیماری با باز کردن چشم سوم داده شد، با شک به آن نگاه کنید. مقاله‌ی باورهای غلط درباره چشم سوم نمونه‌های رایج را بررسی کرده است.
• به نشانه‌های بدن توجه کنید: سردرد مداوم، وزوز گوش، بی‌خوابی یا اضطراب را به حساب «باز شدن چشم سوم» نگذارید و برای آن‌ها به پزشک مراجعه کنید. درباره‌ی یکی از این باورهای رایج، مقاله‌ی زنگ گوش و چشم سوم را بخوانید.
• اگر دچار اضطراب یا تجربه‌های ناخوشایند شدید: تمرین را متوقف کنید و با روان‌شناس یا روان‌پزشک صحبت کنید.

عارفان مسیحی که درباره‌ی دیدن درونی نوشته‌اند

اگر به جنبه‌ی عرفانی بحث علاقه دارید، نوشته‌های مایستر اکهارت، ترزای آویلایی و یاکوب بومه خواندنی‌اند. اکهارت جمله‌ی مشهوری دارد که «چشمی که با آن خدا را می‌بینم، همان چشمی است که خدا با آن مرا می‌بیند». این جمله را بسیاری با چشم سوم مقایسه می‌کنند، اما در بافت آثار او درباره‌ی یکی شدن اراده‌ی انسان با خداست، نه باز شدن مرکزی انرژیایی.

تفاوت چشم سوم در مسیحیت با سنت‌های دیگر چیست؟

در مسیحیت، برخلاف هندوئیسم و تائوئیسم، هیچ نقطه‌ی بدنی برای «دیدن معنوی» تعریف نشده و تمرکز بر رابطه‌ی شخصی با خداست؛ در سنت‌های شرقی، پیشانی جایگاه مشخص تمرین است.

در یوگا و تانترا، آجنا ششمین چاکرا و محل تلاقی کانال‌های انرژی است. در تائوئیسم، دانتین بالایی یا نیوان در همین ناحیه قرار می‌گیرد و در مقاله‌ی چشم سوم در تائوئیسم توضیح داده شده است. در بودیسم «چشم حکمت» بیشتر به بینش درباره‌ی ماهیت هستی اشاره دارد. در عرفان اسلامی هم «چشم دل» و «بصیرت» به پاکی درون پیوند خورده است. وجه مشترک همه‌ی این سنت‌ها این است که بینش معنوی را نتیجه‌ی تحول درونی و اخلاقی می‌دانند، نه حاصل یک ترفند سریع.

جمع‌بندی

چشم سوم در مسیحیت یک آموزه‌ی رسمی نیست، اما استعاره‌های دیدن و نور در کتاب مقدس و عرفان مسیحی فراوان‌اند. خلاصه‌ی نکته‌ها:

• متی ۶:۲۲ درباره‌ی نیت و سخاوت است، نه چشمی پنهان در پیشانی.
• «چشمان دل» و «چشم تأمل» استعاره‌ی بصیرت ایمانی‌اند و جای مشخصی در بدن ندارند.
• پیوند پنی‌ئیل و غده پینه آل پایه‌ی زبانی و تاریخی ندارد.
• کلیساها عموماً چشم سوم را مفهومی بیرون از ایمان مسیحی می‌دانند.

اگر دوست دارید این مفهوم را در ادیان دیگر هم مقایسه کنید، مقاله‌های قرآن، بودیسم و تائوئیسم این مجموعه را بخوانید.

پرسش‌های متداول درباره‌ی چشم سوم در مسیحیت

پاسخ کوتاه پرسش‌های رایج درباره‌ی این موضوع را در ادامه می‌خوانید.