آمبروآز لیبو کیست؟ پدر هیپنوتیزم درمانی نوین و بنیان‌گذار مکتب نانسی

آمبروآز-اوگوست لیبو (Ambroise-Auguste Liébeault؛ ۱۶ سپتامبر ۱۸۲۳ – ۱۸ فوریه ۱۹۰۴) پزشک فرانسوی بود که او را «پدر هیپنوتیزم درمانی نوین» می‌نامند. او سال‌ها در حومه‌ی نانسی بیماران را با خواب القایی و تلقین درمان کرد و سرانجام همراه هیپولیت برنهایم، ژول لیژوا و هانری بونی، «مکتب نانسی» را بنیان گذاشت.

باور بنیادین مکتب نانسی این بود که هیپنوتیزم پدیده‌ای بهنجار است، نه نتیجه‌ی بیماری‌ای شبیه هیستری؛ دیدگاهی که در برابر مکتب پاریس و ژان مارتن شارکو قرار داشت. در این مقاله زندگی، روش و میراث لیبو را مرور می‌کنیم.

کودکی، مدرسه علوم دینی و دانشکده پزشکی

لیبو در فاویر، روستایی در منطقه‌ی لورن فرانسه، به دنیا آمد. پدرش ژان نیکولا لیبو کشاورز و زمین‌داری با وضع مالی مناسب بود و آمبروآز کوچک‌ترین فرزند خانواده و تنها کسی از شش برادر بود که به تحصیلات عالی رسید. پدرش وقتی او ده‌ساله بود درگذشت و خانواده او را برای کشیش شدن در نظر گرفت؛ لیبو در ۱۸۳۸، در پانزده‌سالگی، وارد مدرسه‌ی علوم دینی شد.

او در ۱۸۴۴ مدرسه‌ی دینی را ترک کرد و در دانشکده‌ی پزشکی استراسبورگ به تحصیل پرداخت. لیبو در دوران دانشجویی، حدود ۱۸۴۸، با خواندن «راهنمای عملی مغناطیس حیوانی» آلفونس تست و گزارش هوسون (۱۸۳۱) به مغناطیس حیوانی مسمر علاقه‌مند شد و زیر تأثیر مغناطیس‌گرانی مانند شارل لافونتن آزمایش‌هایی هم انجام داد.

لیبو در ۷ فوریه ۱۸۵۰ از رساله‌ی پزشکی‌اش درباره‌ی جراحی مفصل زانو دفاع کرد و در همان سال به‌عنوان پزشک روستایی در پون‌سن‌ونسان، نزدیک نانسی، مستقر شد. او ده سال آزمایش‌های مغناطیسی‌اش را کنار گذاشت.

درمان رایگان با هیپنوتیزم در نانسی

به نوشته‌ی منابع انگلیسی لیبو در ۱۸۶۰ درمانگاه خود را در نانسی گشود و به نوشته‌ی منابع فرانسوی در ۱۸۶۴ در این شهر به‌عنوان درمانگر نیکوکار مستقر شد. علاقه‌ی دوباره‌ی او به این موضوع با خواندن کارهای اوژن آزام و آلفرد ولپو بیدار شد که نظریه‌های جیمز برید، جراح اسکاتلندی و واضع واژه‌ی هیپنوتیزم، را به فرانسه آورده بودند.

لیبو به بیمارانش پیشنهادی غیرعادی داد: یا با روش‌های معمول و با دستمزد عادی درمان شوند، یا با هیپنوتیزم و به‌طور رایگان. در آغاز بیشتر بیماران روش معمول را برگزیدند، چون هیپنوتیزم هنوز بحث‌برانگیز بود؛ اما با گسترش خبر موفقیت‌هایش، شمار بیشتری درمان با هیپنوتیزم را پذیرفتند و لیبو سرانجام طبابت معمول را کنار گذاشت.

روش او ساده بود: از بیمار می‌خواست به چشمان او خیره شود و بارها به او می‌گفت بخوابد. وقتی بیمار به حالتی شبیه خواب سبک می‌رفت، لیبو با اطمینان می‌گفت که نشانه‌های بیماری‌اش به‌زودی به‌کلی از بین خواهند رفت. از نگاه لیبو، تفاوت اصلی خواب طبیعی و حالت هیپنوتیزم این بود که دومی «با تلقین و تمرکز بر ایده‌ی خواب» ایجاد می‌شود و بیمار با هیپنوتیزم‌گر «در ارتباط» است.

کتاب خواب و حالت‌های همانند و سال‌های گمنامی

لیبو در ۱۸۶۶ کتاب «درباره‌ی خواب و حالت‌های همانند، به‌ویژه از دیدگاه اثر ذهن بر بدن» را منتشر کرد. این کتاب به شباهت خواب القایی و خواب طبیعی، ویژگی‌های حالت هیپنوتیزم، رابطه‌ی القای خواب با دستگاه عصبی و پدیده‌ی توهم می‌پرداخت. اما کتاب با بی‌اعتنایی کامل روبه‌رو شد؛ نوشته‌ای کم‌پرداخت بود و تقریباً فروش نرفت. کتاب دوم او، «طرحی از روان‌شناسی» (۱۸۷۳)، نیز توجهی برنینگیخت.

در زمانی که آکادمی پزشکی فرانسه مغناطیس حیوانی را به‌کلی بی‌اعتبار می‌دانست، لیبو چهره‌ای حاشیه‌ای بود و بسیاری از همکارانش او را ساده‌لوح می‌دانستند. او تا ۵۹ سالگی در این گمنامی کار کرد.

پیشینه نظریه تلقین؛ از فاریا و برید تا لیبو

لیبو نخستین کسی نبود که نقش ذهن بیمار را در پدیده‌های مغناطیسی دید. در اوایل قرن نوزدهم، آبه فاریا، کشیش پرتغالی-هندی در پاریس، استدلال کرده بود که «خواب شفاف» از درون خود فرد برمی‌خیزد، نه از سیالی مغناطیسی که مسمر ادعا می‌کرد. چند دهه بعد، جیمز برید در دهه‌ی ۱۸۴۰ واژه‌ی «هیپنوتیزم» را وضع کرد و آن را حالتی ناشی از تمرکز ذهنی دانست.

کار برید در ۱۸۵۹ از راه اوژن آزام، جراح بوردویی، و جراحان پاریسی به فرانسه رسید و برای مدتی کوتاه توجه پزشکان را جلب کرد. لیبو این رشته را گرفت و آن را با تجربه‌ی بالینی شمار زیادی از بیماران پیوند داد. سهم ویژه‌ی او این بود که نشان داد کلید پدیده، تلقین کلامی و انتظار بیمار است، نه نگاه خیره یا نیرویی مرموز؛ ایده‌ای که برنهایم بعدها به نظریه‌ای منسجم تبدیل کرد.

آشنایی با برنهایم و تولد مکتب نانسی

نقطه‌ی عطف زندگی لیبو در ۱۸۸۲ رسید. به روایت ویکی‌پدیا، درمان موفق یک مورد شدید سیاتیک نگاه‌ها را به او جلب کرد و کتاب‌هایش از راه دکتر دومون، پزشکی که نزد لیبو آموزش دیده بود، به برنهایم معرفی شد. برنهایم، استاد بالینی دانشگاه نانسی، با تردید به درمانگاه لیبو رفت، اما از آنچه دید شگفت‌زده شد و روش او را در بخش بیمارستانی خود به کار گرفت.

لیبو و برنهایم همراه ژول لیژوا، حقوق‌دان، و هانری بونی، فیزیولوژیست، مکتب نانسی را بنیان گذاشتند. سال‌های ۱۸۸۲ تا ۱۸۹۲ را «عصر طلایی» هیپنوتیزم در فرانسه می‌نامند. بنیادی‌ترین نظریه‌ی این مکتب آن بود که تلقین‌پذیری در هیپنوتیزم با تلقین‌پذیری عمومی پیوند نزدیک دارد و میزان آن از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند. برنهایم خود می‌گفت تلقین را آبه فاریا پیشنهاد کرد، برید به کار برد و لیبو کامل کرد.

آوازه‌ی نانسی در اروپا پیچید و بازدیدکنندگان سرشناسی به سراغ لیبو و برنهایم آمدند: امیل کوئه، داروساز، در ۱۸۸۵؛ آگوست فورل، روان‌پزشک سوئیسی، در ۱۸۸۷؛ ژوزف دلبوف، ریاضی‌دان بلژیکی، در ۱۸۸۸؛ زیگموند فروید در ۱۸۸۹؛ و نیکولای دال که روش‌های او را در مسکو به کار برد. روش امیل کوئه در خودتلقینی ریشه در همین دیدار دارد.

آثار، مرگ و میراث لیبو

از دیگر آثار لیبو می‌توان به «مطالعه‌ی مغناطیس جانوری» (۱۸۸۳)، «اعتراف‌های یک پزشک هیپنوتیزم‌گر» (۱۸۸۶)، «خواب القایی و حالت‌های همانند» (۱۸۸۹) و «درمان تلقینی» (۱۸۹۱) اشاره کرد. کتاب اخیر به آزمایش‌های «تلقین از راه دور» هم می‌پردازد که او با لیژوا و بونی انجام داده بود؛ ادعایی که هیچ‌گاه با شواهد قابل‌تکرار تأیید نشد.

لیبو در ۱۸ فوریه ۱۹۰۴ در هشتادسالگی در نانسی درگذشت. او نشان داد که هیپنوتیزم می‌تواند در درمان برخی بیماری‌های جسمی کمک کند و آثارش توجه پژوهشگرانی از فروید تا پاولوف را جلب کرد. تأکید او بر «ارتباط» میان بیمار و هیپنوتیزم‌گر، موضوعی بود که بعدها پیر ژانه آن را دقیق‌تر بررسی کرد و در بحث‌های روان‌درمانی درباره‌ی رابطه‌ی درمانگر و بیمار ادامه یافت. تندیسی از او در پارک اولری نانسی برپاست که او را «سرپرست و بنیان‌گذار مکتب هیپنولوژی نانسی» می‌نامد.

امروز هیپنوتیزم بالینی در کنار درمان پزشکی برای مواردی مانند درد و اضطراب به کار می‌رود، اما جایگزین تشخیص و درمان پزشکی نیست؛ ادعاهای درمان کامل بیماری‌های جسمی که در روایت‌های قرن نوزدهم دیده می‌شود، با معیارهای امروز آزموده نشده‌اند.

جمع‌بندی

آمبروآز لیبو پزشک روستایی فروتنی بود که دهه‌ها بیرون از جریان اصلی پزشکی، بیماران را رایگان با تلقین و خواب القایی درمان کرد. کتاب‌هایش در زمان انتشار دیده نشدند، اما آشنایی با برنهایم در ۱۸۸۲ کار او را به هسته‌ی مکتب نانسی تبدیل کرد؛ مکتبی که هیپنوتیزم را پدیده‌ای بهنجار و مبتنی بر تلقین دانست و در برابر مکتب شارکو پیروز شد. اثر او از راه برنهایم، فروید و امیل کوئه به روان‌درمانی قرن بیستم رسید و به همین دلیل لیبو را پدر هیپنوتیزم درمانی نوین می‌دانند.

منابع

• Ambroise-Auguste Liébeault – Wikipedia
• Ambroise-Auguste Liébeault – Wikipédia
• Auguste Ambroise Liébeault – Encyclopædia Universalis
• Nancy School – Wikipedia
• The Nancy School – Hypnosis Motivation Institute

سؤالات متداول