سرگئی شیروکوگوروف کیست؟ «مجموعه‌ی روانی-ذهنی تونگوس‌ها»، تعریف شمن و نقدها
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: سرگئی شیروکوگوروف (Sergei Shirokogoroff؛ ۱۸۸۷ تا ۱۹۳۹) مردم‌شناس روس بود که میان تونگوس‌ها (اِوِنکی‌ها) و منچوها کار میدانی کرد و در «مجموعه‌ی روانی-ذهنی تونگوس‌ها» (۱۹۳۵) شمن را «استاد ارواح» تعریف کرد. تعریف خلسه‌محور او از راه الیاده و دیگران در مطالعات شمنیسم ماند و امروز هم نقد می‌شود.
برای زمینه، شمنیزم، میرچا الیاده و مایکل هارنر را ببینید.
شیروکوگوروف کیست؟ زندگی و ارتباطات
پاسخ مستقیم: مردم‌شناس روس مهاجر که از ۱۹۲۲ تا مرگ در چین زندگی کرد.
طبق ویکی‌پدیا، او در سوزدال به دنیا آمد، ۱۹۰۶ برای تحصیل به فرانسه رفت (سوربن و «مدرسه‌ی مردم‌شناسی») و ۱۹۱۰ برگشت و در دانشگاه سن‌پترزبورگ علوم طبیعی خواند. زیر نظر واسیلی رادلوف مطالعه‌ی قوم‌نگاری مردم تونگوسی را آغاز کرد. ۱۹۱۵ به منطقه‌ی آیگون (امروز هی‌هه) رفت و ۱۸ ماه نزد منچوها ماند. مقدمه‌ی اینوئه کوئیچی بر یکی از آثار او می‌گوید ۱۹۱۸ تا ۱۹۲۲ در ولادی‌وستوک بخش مردم‌شناسی «دانشگاه خاور دور» را اداره می‌کرد، سپس به چین مهاجرت کرد، تا ۱۹۳۰ در شانگهای، آموی و کانتون تدریس کرد و از ۱۹۳۰ در پکن در فوجن و چینگهوا بود. ویکی‌پدیا اضافه می‌کند او از ۱۹۲۸ به بخش قوم‌شناسی آکادمیا سینیکا پیوست و فئی شیائوتونگ را راهنمایی کرد؛ از سوی دیگر فرانسیس هسو در سال‌های بعد سبک او را «اقتدارگرا» و «ارعاب‌کننده» توصیف کرد. او ۱۹ اکتبر ۱۹۳۹ در پکن درگذشت. تاریخ تولد در منابع یکسان نیست: ویکی‌پدیا ۱۸۸۷ و مقدمه‌ی اینوئه ۱۸۸۹ می‌نویسد.
روش: میدان، زبان و «مجموعه‌ی روانی-ذهنی»
پاسخ مستقیم: کار میدانی بلندمدت و نگاه سیستمی به فرهنگ مادی، سازمان اجتماعی و واکنش‌های روانی و ذهنی.
در متن کتاب ۱۹۳۵، او «مجموعه‌ی روانی-ذهنی» را عناصر فرهنگی می‌نامد که از «واکنش‌های روانی و ذهنی به محیط» ساخته می‌شوند و کنار فرهنگ مادی و سازمان اجتماعی یک نظام متعادل می‌سازند. به نوشته‌ی Feng Qu (۲۰۱۸)، او از تکامل‌گرایی دور شد و کارکردگرایی مالینوفسکی و نسبی‌گرایی بوآس را به کار برد، و این مجموعه را «کارکرد سازگاری با محیط‌های متغیر» می‌دید. او از نظریه‌هایی که جوامع را «ابتدایی» و «متمدن» می‌کنند انتقاد کرد. ما این‌ها را از متن آنلاین کتاب و مقاله‌ی Feng Qu گرفته‌ایم؛ تمام ۴۶۹ صفحه را نخوانده‌ایم.
تعریف شمن: «استاد ارواح»
پاسخ مستقیم: شمن کسی است که ارواح را مهار کرده و می‌تواند آن‌ها را به میل خود وارد خودش کند.
به نقل Feng Qu، او پنج ویژگی شمنیسم برشمرد: شمن استاد ارواح است؛ گروهی ارواح مهارشده دارد؛ مجموعه‌ی شناخته‌شده و انتقال‌یافته‌ای از روش‌ها و ابزارها وجود دارد؛ توجیه نظری عمل وجود دارد؛ و شمن جایگاه اجتماعی ویژه دارد. به همین دلیل او «شمن‌های خانگی» منچو را که ارواح را وارد خود نمی‌کردند و «مهار» نمی‌کردند «شمن فقط در نام» و «کشیش عشیره» نامید. برخلاف رأی او، پژوهشگران چینی هر دو نوع را شمن می‌خوانند.
در فصل «فن اجرا» مراسم را چنین توصیف می‌کند: ضرب، موسیقی، حرکت موزون، رقص، طبل‌زنی و صداهای لباس، آواز و متن گفتاری برای ایجاد حالت روانی لازم در شمن و حاضران؛ و حالتی که در آن «تلقین و هیپنوتیزم ممکن می‌شود». او نوشت اگر شمن نتواند اهدافش را در سخن محقق کند، «شمن خوب» شمرده نمی‌شود.
آثار اصلی
پاسخ مستقیم: «مجموعه‌ی روانی-ذهنی تونگوس‌ها» (۱۹۳۵)، «سازمان اجتماعی منچوها» (۱۹۲۴) و «سازمان اجتماعی تونگوس‌های شمالی» (۱۹۲۹).
طبق ویکی‌پدیا، آثار مهم او شامل «تجربه‌ی پژوهش در بنیان‌های شمنیسم نزد تونگوس‌ها» (۱۹۱۹)، «قوم» (۱۹۲۳)، «سازمان اجتماعی منچوها» (۱۹۲۴) و «مجموعه‌ی روانی-ذهنی تونگوس‌ها» (۱۹۳۵) است که مستقیم به انگلیسی نوشته شد. کتاب ۱۹۳۵ در لندن با ۴۶۹ صفحه منتشر شد و نسخه‌ی اسکن‌شده‌اش در مجموعه‌ی ولکام با نشان مالکیت عمومی در دسترس است. دست‌نوشته‌ی فرهنگ لغت اِوِنکی او طبق ویکی‌پدیا در دوره‌ی اشغال ژاپن گم شد.
نقد و محدودیت‌ها
پاسخ مستقیم: مدل خلسه‌محور او و الیاده بافت اجتماعی و تاریخی را کم‌اهمیت می‌کند.
Feng Qu می‌نویسد رویکرد او با وجود هشدار علیه «پیش‌داوری‌های اروپایی» خودش از «بافت غربی» آمده است و «مجموعه‌ی روانی-ذهنی» او هم مفهومی برخاسته از فکر اروپایی است. او به منتقدان مدل خلسه (Sidky، Wallis و دیگران) اشاره می‌کند که می‌گویند این مدل شمنیسم را جهان‌شمول و تاریخ‌زدوده می‌کند. همین مقاله می‌نویسد او معتقد بود شمنیسم پدیده‌ای نسبتاً تازه است که از غرب به شرق و از جنوب به شمال گسترش یافته و شاید از بودیسم برخاسته است؛ این دیدگاه با تصور رایج شمنیسم به‌عنوان آیین باستانی (الیاده) در تضاد است. ما این ادعا را مستقل بررسی نکرده‌ایم.
شواهد: خلسه‌ی شمنی بیماری است؟
پاسخ مستقیم: مرور ۲۰۲۴ می‌گوید خلسه‌های شمنی غیرپاتولوژیک‌اند، اما ادعای درمان نیازمند پژوهش بیشتر است.
Marie و همکاران (۲۰۲۴) ۲۷ مقاله‌ی واجد شرایط را در چهار بُعد پدیدارشناسی، روان‌شناسی، کارکرد عصبی-فیزیولوژیک و کاربردهای بالینی دسته‌بندی کردند. نتیجه: خلسه‌ها به‌نظر «غیرپاتولوژیک» هستند، از حالت‌های عادی آگاهی به لحاظ پدیدارشناسی و عصب‌شناسی فرق دارند و تحت تأثیر متغیرهای فردی و محیطی‌اند. نویسندگان درباره‌ی قابلیت درمانی هم احتیاط می‌کنند و پژوهش دقیق‌تری می‌خواهند.
این مرور درباره‌ی شیروکوگوروف نیست و گروه‌های مختلفی را شامل می‌شود؛ فقط با ادعای «شمن بیمار عصبی نیست» هم‌خوان است و آن را اثبات نمی‌کند.
| پرسش | پاسخ بر پایه‌ی منابع |
|---|---|
| آیا «مجموعه‌ی روانی-ذهنی تونگوس‌ها» را نوشت؟ | بله؛ ۱۹۳۵، لندن |
| آیا خلسه را معیار شمن می‌دانست؟ | بله؛ طبق Feng Qu |
| آیا شمنیسم را باستانی می‌دانست؟ | نه؛ پدیده‌ای نسبتاً تازه (طبق Feng Qu) |
| آیا مدل او بی‌نقد است؟ | نه؛ نقد جهان‌شمولی و بافت غربی |
| آیا سال تولد او قطعی است؟ | خیر؛ ۱۸۸۷ در برابر ۱۸۸۹ |
او را چطور بخوانیم؟
- او را «مردم‌شناس میدانی تونگوس‌ها و منچوها» بخوانید، نه نماینده‌ی کل شمنیسم جهان.
- تعریف «استاد ارواح» را مدلی از یک محیط خاص بدانید و برای فرهنگ‌های دیگر با احتیاط به کار ببرید.
- اگر تمرین آرام‌سازی می‌خواهید، به‌جای درگیرشدن با نظریه‌ها می‌توانید از آستانه استفاده کنید.
برای پژوهشگران بعدی شمنیسم سیبری و جوامع شمنی، آنا-لینا سیکالا و پیرز ویتبسکی را ببینید.
جمع‌بندی
شیروکوگوروف از نخستین مردم‌شناسانی بود که شمن را با مشاهده‌ی طولانی میان تونگوس‌ها تعریف کرد. تعریف «استاد ارواح» و تکیه بر خلسه از راه او و الیاده به مطالعات شمنیسم رسید، اما امروز به‌خاطر جهان‌شمول‌کردن و بی‌اعتنایی به بافت اجتماعی نقد می‌شود. بخش بزرگی از آنچه از کتاب او می‌دانیم از متن‌های آنلاین و مقاله‌ی Feng Qu است، نه خواندن تمام کتاب.
منابع
- S. M. Shirokogoroff. Wikipedia.
- Inoue K. Introductory Notes. shirokogorov.ru.
- Shirokogoroff SM. Psychomental Complex of the Tungus. London: Kegan Paul; 1935 (مجموعه‌ی ولکام؛ فصل Technique of Performance).
- Qu F. Two Faces of the Manchu Shaman. Religions. 2018;9(12):388.
- Shirokogoroff, Sergei Mikhailovich (مدخل دانشنامه‌ای en-academic).
- Marie N و همکاران. Scoping review on shamanistic trances practices. BMC Complement Med Ther. 2024;24:381.
طبق ویکی‌پدیا، مردم‌شناس روس (۱ ژوئیه‌ی ۱۸۸۷ تا ۱۹ اکتبر ۱۹۳۹) و از مهاجران سفید که از ۱۹۲۲ تا مرگش در چین زندگی کرد. معروف‌ترین کارش «مجموعه‌ی روانی-ذهنی تونگوس‌ها» (۱۹۳۵) است. تاریخ تولد در منابع فرق دارد: یک مقدمه‌ی ویراستاری او را متولد ۱۸۸۹ می‌نویسد.
طبق نقل Feng Qu از کتاب ۱۹۳۵، شمن کسی است که ارواح را «مهار کرده» و می‌تواند به میل خودش آن‌ها را در خود وارد کند و از قدرتشان، به‌ویژه برای کمک به دیگران، استفاده کند. در همین چارچوب او پنج ویژگی برشمرد؛ نخستین ویژگی «استاد ارواح بودن» است.
طبق مدخل دانشنامه‌ای en-academic، او با تجربه‌ی میدانی و دانش روان‌پزشکی‌اش این دیدگاه را که شمن‌ها عصبی‌اند به چالش کشید و به تجربه‌ی خلسه‌ی آن‌ها و توانایی‌شان در مهار ارواح تمرکز کرد. این جمع‌بندی دانشنامه است و ما کل کتاب را نخوانده‌ایم.
Feng Qu می‌نویسد تعریف خلسه‌محور او را الیاده رواج داد، اما این دو از «خلسه» برداشت متفاوتی داشتند: برای شیروکوگوروف بیشتر مهار ارواح و ورودشان به شمن بود و برای الیاده پرواز روح. او همچنین شمنیسم را پدیده‌ای نسبتاً تازه و «شکل‌گیری ثانویه» می‌دانست. درباره‌ی الیاده ببینید میرچا الیاده.
Feng Qu استدلال می‌کند رویکرد او «روانی-ذهنی» و کارکردگرا از زمینه‌ی غربی می‌آید و مدل خلسه‌ی او و الیاده را برای نادیده‌گرفتن بافت اجتماعی و تاریخی نقد می‌کند. از نظر او شمنِ «واقعی» شمنی بود که خلسه می‌کرد و شمن‌های عشیره‌ای منچو را «کشیش» می‌دانست، در حالی که پژوهشگران چینی هر دو را شمن می‌خوانند.
مرور حوزه‌ای Marie و همکاران (۲۰۲۴)، شامل ۲۷ مقاله، می‌گوید این خلسه‌ها طبق مطالعات «غیرپاتولوژیک» به‌نظر می‌رسند و از حالت‌های عادی آگاهی فرق دارند، اما برای ادعای درمان به پژوهش‌های دقیق‌تر نیاز است.
