ماتسیندرانات کیست؟ «سرور ماهیان»، گورو افسانه‌ای هاتا یوگا و سنت ناتا
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: ماتسیندرانات (Matsyendranātha) طبق ویکی‌پدیا یوگی و قدیسی در سنت‌های هندو و بودایی با تاریخ تقریبی اوایل سده‌ی ۱۰ میلادی است. معنی نامش «سرور ماهیان» است. سنت او را احیاگر هاتا یوگا، مؤسس سنت ناتا و استاد گوراکشاناتا می‌داند. زندگی‌نامه‌ی مستندی از او در دست نیست؛ آنچه هست افسانه، آیین و متن‌هایی است که شاید پس از او به نامش ثبت شده‌اند.
برای زمینه، یوگا چیست و شاخه‌های یوگا را ببینید. دیدگاه کتاب‌های هاتا یوگا درباره‌ی نیرو و تنفس را در کندالینی یوگا، نادی‌ها و مودرا می‌خوانید. فهم او بدون دیدن پاتانجلی کامل نیست؛ آن دو سنت متفاوت‌اند.
ماتسیندرانات کیست؟
پاسخ مستقیم: نامی با چند صورت (ماتسیندرا، ماچیندرنات، مینانات، مینپا) برای یک یوگی احتمالاً تاریخی، که روایت‌ها او را به شیوا، ناتا و کولا مرتبط می‌کنند.
طبق ویکی‌پدیا، او با «لویی‌پا» هم مرتبط دانسته می‌شود و نام‌هایش همگی به «سرور ماهیان» ترجمه می‌شود. زادگاه او مورد اختلاف است. Giuseppe Tucci به دو متن تبتی (از جمله اثر تاراناتا) تکیه می‌کند و می‌گوید او از جامعه‌ی ماهیگیران «کیبرتا» در کامروپا بود؛ منابع دیگر باریسال را می‌گویند؛ و کتیبه‌های نپال در بونگاماتی می‌گویند پیکر او از آسام آورده شد. «سابارا تانترا» او را یکی از ۲۴ سیدای کاپالیکا می‌داند. هندوها او را از سنت کولا شیوایی می‌دانند و بودایی‌ها از ۸۴ ماهاسیدا و تجسم آوالوکیتشوارا.
در سنت سیدهار تامیلنادو او یکی از ۱۸ سیدهار است و آرامگاه او را در معبد Kasi Viswanathar در Thiruparankundram نزدیک مادورای می‌دانند؛ این گزارش سنت است.
افسانه‌ی ماهی
پاسخ مستقیم: افسانه است و نباید تاریخی خوانده شود؛ ریشه‌ی نام «سرور ماهیان» را توضیح می‌دهد.
روایت رایج می‌گوید او زیر ستاره‌ای نامبارک زاده شد و والدینش او را به دریا انداختند. ماهی او را بلعید و به ژرفای دریا رفت، جایی که شیوا اسرار یوگا را برای همسرش پارواتی می‌گفت. او شنید و دوازده سال در شکم ماهی تمرین کرد و سیدایی روشن‌شده بیرون آمد. روایت دیگر می‌گوید او ماهی زاده شد و شیوا او را سیدا کرد. روایت تبتی از ماهیگیری به نام «مینا» می‌گوید که در خلیج بنگال ماهی او را خورد. برخی پژوهشگران این را با داستان یونس و نهنگ در کتاب مقدس مقایسه کرده‌اند.
ماتسیندرانات و هاتا یوگا
پاسخ مستقیم: نقش او در تاریخ هاتا یوگا محل بحث است: سنت او را بنیان‌گذار می‌داند و یک پژوهشگر برجسته آن را نادرست می‌خواند.
- متن‌های منسوب به او: «کولاجنانا نیرنایا» (گفتار درباره‌ی دانش کولا)، «ماتسیندراسمهیتا» و «اکولا‌ویراتانترا»؛ ویکی‌پدیا آن‌ها را از نخستین متن‌های سانسکریت هاتا یوگا در سده‌ی ۱۱ می‌نامد. James Mallinson، Alexis Sanderson، David Gordon White و دیگران می‌گویند بسیاری از آثار پس از مرگ به او نسبت داده شد.
- هاتا یوگا پرادیپیکا: در سده‌ی ۱۵ توسط Svātmārāma؛ طبق ویکی‌پدیا ۳۵ استاد پیشین، از جمله آدی‌ناتا، ماتسیندرانات و گوراکشاناتا را می‌شمارد و ریشه‌ی آموزه را به ماتسیندرانات می‌رساند. متن ۳۸۹ بیت در چهار فصل دارد و پاک‌سازی، آسانا، پرانایاما، چاکرا، کندالینی، باندها و مودراها را شرح می‌دهد.
- آموزه‌ی ناتاهای کهن: طبق ویکی‌پدیا، متن‌های ناتای کهن «لایا یوگا» را آموزش می‌دادند: برانگیختن کندالینی از راه کانال‌ها و مراکز انرژی.
- نظر Mallinson: ویکی‌پدیا نقل می‌کند او نسبت‌دادن خاستگاه هاتا یوگا به ناتاها (گوراکشاناتا و ماتسیندرانات) را نادرست می‌داند و آن را به دشانامی سمپرادایا، داتاتریه و رامانندی‌ها پیوند می‌دهد.
- قدیمی‌ترین متن اساسی: طبق ویکی‌پدیا «آمریتاسیدی» (حدود سده‌ی ۱۱) نخستین متن مهم هاتا یوگا است، هرچند این نام را به کار نمی‌برد؛ اثری تانترای بودایی است.
دیدگاه Mallinson درباره‌ی «دموکراتیک‌شدن یوگا» هم مهم است: هاتا یوگا یوگا را بدون راهبان، آیین‌ها و فرقه‌های ویژه در دسترس همه کرد، و همین به جهانی‌شدن آن در سده‌ی ۲۰ یاری کرد.
شاگردان و ناواناتا
پاسخ مستقیم: سنت او را استاد گوراکشاناتا و یکی از «نُه ناتا» (ناواناتا) می‌داند.
فهرست شاگردان بر حسب معبد و سنت فرق می‌کند، ولی شامل گوراکشاناتا، جالاندهارناتا، کانیفناتا، گاهینیناتا، بهارتری‌ناتا، ره‌وان‌ناتا، چارپاتیناتا و ناگاناتا است. طبق ویکی‌پدیا، گوراکشاناتا شاگرد مستقیم او شمرده می‌شود ولی احتمالاً صدها سال با هم فاصله داشته‌اند. گوراکشاناتا را سده‌ی ۱۱ می‌گذارند و ماتسیندرانات را اوایل سده‌ی ۱۰.
ماتسیندرانات در نپال: خدای باران
پاسخ مستقیم: در نپال او «بونگا دیاه» و خدای باران است و هر سال جشن ارابه برایش برگزار می‌شود.
طبق ویکی‌پدیا، افسانه‌ای می‌گوید گوراکشاناتا در پاتان مارهای بارانی را به بند کشید چون مردم صدقه‌اش نداده بودند، و خشکسالی آمد. پادشاه استاد او، ماتسیندرانات، را فراخواند؛ گوراکشاناتا با شنیدن آن مارها را رها کرد و باران بازگشت. از آن پس مردم پاتان او را خدای باران می‌شمارند. در جشن «راتو ماچیندرنات» (آوریل تا مه، پیش از موسم باران)، پیکر او روی ارابه‌ای حدود ۶۵ فوت بلند در خیابان‌های پاتان می‌گردد و در پایان «بهوتو جاترا» برگزار می‌شود. هندوها او را تجسم شیوا و بودایی‌ها تجسم آوالوکیتشوارا می‌دانند. این شرح آیین و باور مردم است، نه پیش‌بینی هواشناسی.
ارزیابی علمی
پاسخ مستقیم: علم می‌تواند تمرین‌های امروزی هاتا یوگا را بسنجد، نه افسانه‌های ماتسیندرانات را.
مرور کاکرین Wieland و همکاران (۲۰۲۲) ۲۱ کارآزمایی با ۲۲۲۳ نفر را بررسی کرد؛ بیشتر آیینگار، هاتا یا وینی‌یوگا. نسبت به نبود ورزش، یوگا با قطعیت متوسط بهبود کوچکی در درد داد (۴٫۵ امتیاز از ۱۰۰) و با قطعیت کم بهبود کوچکی در عملکرد؛ هر دو از نظر بالینی مهم نبودند. در برابر ورزش‌های متمرکز بر کمر، با قطعیت متوسط، تفاوتی در عملکرد دیده نشد. شواهد با قطعیت کم نشان داد خطر عوارض، بیشتر کمردرد، با یوگا بیشتر است. همه‌ی کارآزمایی‌ها خطر سوگیری بالا داشتند و کارآزمایی‌ای نبود که یوگا را با یوگای ساختگی مقایسه کند.
ادعاهایی مانند «شنیدن اسرار شیوا در شکم ماهی» یا «برانگیختن کندالینی» با کارآزمایی سنجیدنی نیستند. برای مرور اثرها، فواید یوگا و پرانایاما را بخوانید.
| پرسش | پاسخ بر پایه‌ی منابع |
|---|---|
| آیا او شخصی تاریخی بود؟ | احتمالاً؛ تاریخ اوایل سده‌ی ۱۰، ولی زندگی‌نامه‌اش روایت است |
| آیا زادگاهش مشخص است؟ | خیر؛ کامروپا، باریسال یا آسام |
| آیا افسانه‌ی ماهی تاریخی است؟ | خیر؛ افسانه است |
| آیا هاتا یوگا را او ساخت؟ | سنت: بله؛ Mallinson: نادرست |
| آیا متن‌ها را خودش نوشت؟ | محل بحث؛ بسیاری شاید بعدها به او نسبت داده شده‌اند |
| آیا جشن ارابه واقعی است؟ | بله؛ آیین امروزی نپال |
| آیا هاتا یوگا امروز مفید است؟ | برای کمردرد اثر کوچک و بی‌اهمیت بالینی؛ نه بهتر از ورزش‌های کمر |
او را چطور بخوانیم؟
- او را «نام» یک سنت بدانید: آیین‌ها و متن‌ها واقعی‌اند، زندگی‌نامه‌اش روایت است.
- افسانه‌ی ماهی و رابطه‌ی استاد و شاگردی با گوراکشاناتا را روایت سنت بخوانید.
- اگر هاتا یوگا تمرین می‌کنید، آن را بدون ادعای درمانی و با نظر پزشک انجام دهید، به‌ویژه در کمردرد.
- برای تمرین توجه و آرام‌سازی انواع مدیتیشن و آستانه را ببینید.
دو چهره‌ی دیگر از تاریخ هاتا یوگا را در مقاله‌های گوراکنات، بنیان‌گذار سنت ناتا، و سواتماراما، گردآورنده‌ی «هاتا یوگا پرادیپیکا»، بخوانید؛ هر دو با روایت‌هایی همراه‌اند که با تاریخ مستند فرق دارد.
برای دیدن چگونگی نظام‌یافتن سنت کولا در کشمیر سده‌ی دهم، آبهیناواگوپتا را بخوانید.
جمع‌بندی
ماتسیندرانات «سرور ماهیان» است، یوگی‌ای که تاریخش را اوایل سده‌ی ۱۰ می‌گذارند و سنت او را معلم گوراکشاناتا و بنیان‌گذار ناتا می‌داند. نام او در متن‌ها و جشن‌های نپال زنده است. زادگاه، افسانه‌ی ماهی و بسیاری از متن‌های منسوب به او تاریخی یا مستند نیستند، و نقش او در پیدایش هاتا یوگا محل بحث است. تمرین امروزی یوگا برای کمردرد اثر کوچکی دارد که از نظر بالینی مهم نیست.
منابع
- ویکی‌پدیا؛ Matsyendranath، Hatha yoga، Hatha Yoga Pradipika و Gorakhnath؛ با ارجاع به Tucci، Mallinson، Sanderson و White.
- Wieland LS و همکاران. Yoga for chronic non-specific low back pain. Cochrane Database Syst Rev. 2022.
- تصویر نگاره: «Illustrated manuscript depiction of Gorakhnath and Matsyendranatha, ca.1715.jpg»، ویکی‌مدیا کامنز؛ برچسب مجوز در کامنز: Public domain.
- تصویر شاخص: گرافیک ساخته‌ی ذنیران.
طبق ویکی‌پدیا، یوگی و قدیس در سنت‌های هندو و بودایی، با نام‌های ماتسیندرا، ماچیندرنات، مینانات و مینپا (همگی «سرور ماهیان»)، با تاریخ تقریبی اوایل سده‌ی ۱۰ میلادی. سنت او را احیاگر هاتا یوگا، مؤسس سنت ناتا و گورو گوراکشاناتا می‌داند. از زندگی او اطلاع کمی داریم و روایت‌ها با هم یکی نیستند.
طبق افسانه‌ای که ویکی‌پدیا نقل می‌کند، او زیر ستاره‌ای نامبارک زاده شد، والدینش او را به دریا انداختند و ماهی او را بلعید. در ته دریا شیوا اسرار یوگا را برای پارواتی می‌گفت؛ او شنید و دوازده سال در شکم ماهی تمرین کرد و سیدایی روشن‌شده بیرون آمد. این افسانه است. برخی پژوهشگران آن را با داستان یونس و نهنگ مقایسه کرده‌اند.
نه به‌صورت مستند. سنت او را احیاگر هاتا یوگا و نویسنده‌ی نخستین متن‌های آن می‌داند و «هاتا یوگا پرادیپیکا» (سده‌ی ۱۵) او را در فهرست ۳۵ استاد می‌آورد. ولی James Mallinson می‌گوید نسبت‌دادن خاستگاه هاتا یوگا به ناتاها نادرست است و آن را به دشانامی، داتاتریه و رامانندی‌ها پیوند می‌دهد. Mallinson و دیگران می‌گویند بسیاری از متن‌ها پس از مرگ به او نسبت داده شده‌اند.
سنت می‌گوید گوراکشاناتا شاگرد مستقیم او بود. ویکی‌پدیا می‌گوید احتمالاً صدها سال میانشان فاصله بوده است. ماتسیندرانات را در اوایل سده‌ی ۱۰ و گوراکشاناتا را در اوایل سده‌ی ۱۱ می‌گذارد.
در پاتان (لالیت‌پور) هر سال در آوریل تا مه، پیش از موسم باران، پیکر «راتو ماچیندرنات» (بونگا دیاه) روی ارابه‌ای بلند حدود ۶۵ فوت در خیابان‌ها کشیده می‌شود. هندوها او را تجسم شیوا و بودایی‌ها او را تجسم آوالوکیتشوارا می‌دانند و او را خدای باران می‌شمارند. این تعریف جشن، طبق ویکی‌پدیا، باور مردم است.
برای تمرین‌های امروزی تا حدی. مرور کاکرین Wieland (۲۰۲۲) برای کمردرد مزمن ۲۱ کارآزمایی (بیشترشان آیینگار، هاتا یا وینی‌یوگا) را بررسی کرد: بهبود کوچک و از دید بالینی بی‌اهمیت در درد و عملکرد نسبت به نبود ورزش، و تفاوتی با ورزش‌های کمر. این شواهد مربوط به تمرین امروزی‌اند، نه ادعاهای سنت درباره‌ی ماتسیندرانات.
