هلنا بلاواتسکی کیست؟ بنیان‌گذار تئوسوفی، ادعاها و نگاه علمی
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: هلنا پتروونا بلاواتسکی (Helena Petrovna Blavatsky، ۱۲ اوت ۱۸۳۱ تا ۸ مه ۱۸۹۱) نویسنده و عارف روسی-آمریکایی و بنیان‌گذار اصلی انجمن تئوسوفی بود. زندگی، کتاب‌ها و نفوذ او مستند است. اما سفر تبت، استادان فرزانگی، «کتاب دزیان» و جزئیات کیهان‌شناسی او شاهد مستقل ندارند و گزارش‌های تقلب علیه او هم هنوز محل بحث است.
اگر درباره‌ی کالبدهای هفتگانه، دنیای اختری یا چارلز لیدبیتر خوانده‌اید، بخش بزرگی از واژگان آنجا از تئوسوفی بلاواتسکی آمده است. اینجا زندگی، آثار، ادعاها و ارزیابی علمی او را کنار هم می‌گذاریم و هر جا چیزی فقط گفته‌ی خودش یا هوادارانش است، می‌گوییم.
هلنا بلاواتسکی کیست؟
پاسخ مستقیم: زنی روس‌تبار از خانواده‌ای اشرافی که پس از سال‌ها سفر (به‌روایت خودش) در ۱۸۷۳ به نیویورک رسید، در ۱۸۷۵ انجمن تئوسوفی را بنیان گذاشت، در ۱۸۷۷ «ایزیس بی‌نقاب» و در ۱۸۸۸ «دکترین سری» را منتشر کرد و در ۱۸۹۱ در لندن درگذشت.
ویکی‌پدیا او را شخصیتی «بحث‌برانگیز» می‌نامد: هوادارانش او را فرزانه‌ای روشن‌ضمیر و منتقدانش شارلاتان می‌دانستند. این دوگانگی در همه‌ی بخش‌های این مقاله دیده می‌شود.
زندگی بلاواتسکی
کودکی و خانواده
او در ۱۸۳۱ در یکاترینوسلاو (اوکراین امروز) به‌دنیا آمد. مادرش هلنا آندرییونا رمان می‌نوشت و با نام مستعار «زنایدا ر-وا» آثار ادوارد بولور-لیتون را به روسی ترجمه می‌کرد؛ او در ۱۸۴۲ در ۲۸ سالگی بر اثر سل مرد. هلنا نزد پدربزرگ و مادربزرگ مادری‌اش در ساراتوف بزرگ شد. ویکی‌پدیا می‌نویسد او در کودکی همراه خانواده با کالمیک‌ها، مردمی با بودیسم تبتی، آشنا شد و خودش بعدها گفت در کتابخانه‌ی جدّ مادری‌اش با کتاب‌های باطنی آشنا شد.
سفرهای ادعایی (۱۸۴۹ تا ۱۸۷۳)
در ۱۷ سالگی با نیکیفور بلاواتسکی، معاون فرماندار ایروان که چهل و چند ساله بود، ازدواج کرد (۱۸۴۹)، ولی بارها کوشید به خانواده‌اش برگردد. بخش پس از آن، به‌گفته‌ی خودش، سال‌ها سفر به اروپا، آمریکا و هند بود. نیکلاس گودریک-کلارک می‌نویسد آگاهی ما از این سفرها بر «گفته‌های تقریباً تأییدنشده‌ی خود او» متکی است و بروس کمپبل «هیچ گزارش مطمئنی» برای ۲۵ سال از زندگی او نمی‌یابد.
مهم‌ترین ادعا سفر به تبت (۱۸۶۸ تا ۱۸۷۰) و آموزش نزد «استادان فرزانگی»، موریا و کوت هومی، در نزدیکی شیگاتسه بود. او هرگز در نوشته‌هایش نگفت به لهاسا رفته است. منتقدان این سفر را بی‌شاهد می‌دانند؛ مری مید می‌نویسد «تقریباً حرفی از آن درست به‌نظر نمی‌رسد» و گری لاکمن می‌گوید «صادقانه نمی‌دانم». دی. تی. سوزوکی هم گفته بود دانش او از بودیسم ماهایانا با تحصیل در یک صومعه‌ی تبتی سازگار است. پس این بخش مسئله‌ای باز است، نه واقعیت ثابت‌شده.
نیویورک و تأسیس انجمن (۱۸۷۳ تا ۱۸۷۸)
بلاواتسکی در ۸ ژوئیه‌ی ۱۸۷۳ به نیویورک رسید و از اینجا به بعد «سوابق دقیق» زندگی‌اش در دسترس است. در ۱۸۷۴ در ورمونت با هنری استیل اولکات، روزنامه‌نگاری که درباره‌ی برادران ادی و پدیده‌های روح‌گرایی گزارش می‌نوشت، آشنا شد. او پدیده‌های روح‌گرایی را واقعی می‌دانست ولی می‌گفت موجودات تماس‌گرفته‌شده ارواح مردگان نیستند. ۷ سپتامبر ۱۸۷۵ بلاواتسکی، اولکات و ویلیام کوان جاج در نیویورک قرار گذاشتند سازمانی تأسیس کنند و چارلز سوترن نام «انجمن تئوسوفی» (از واژه‌های یونانی «خدا» و «خرد») را پیشنهاد کرد.
او در همین دوره «ایزیس بی‌نقاب» را نوشت. بلاواتسکی گفته بود هنگام نوشتن، آگاهی دومی را در خود حس می‌کند و آن را «مهمانی که در من است» می‌نامید. نخستین چاپ ۱۰۰۰ نسخه‌ای کتاب (۱۸۷۷، دو جلد، ناشر بوتون) ظرف یک هفته فروخت، با اینکه نقدهای منفی هم داشت.
هند (۱۸۷۹ تا ۱۸۸۵)
در فوریه‌ی ۱۸۷۹ او و اولکات به بمبئی رسیدند. مجله‌ی «تئوسوفیست» از اکتبر ۱۸۷۹ منتشر شد و در مه ۱۸۸۰ هر دو در سیلان به‌طور رسمی بودایی شدند؛ ویکی‌پدیا آنها را نخستین آمریکایی‌های چنین کاری می‌نامد. ستاد دائمی انجمن در آدیار (۱۸۸۲) برپا شد.
آلفرد پرسی سینت، سردبیر روزنامه‌ی «پایونیر»، خواست با استادان تماس بگیرد. حاصل، بیش از ۱۴۰۰ صفحه نامه‌ی منسوب به کوت هومی و موریا بود که «نامه‌های مهاتما» نام گرفت و سینت از آنها «بودیسم باطنی» (۱۸۸۳) را نوشت. ماکس مولر و دیگران یادآوری کردند این محتوا بودایی نیست. درباره‌ی نویسنده‌ی نامه‌ها هنوز بحث هست؛ به‌گفته‌ی مری مید «شکی معقول نیست که هلنا نویسنده بود»، ولی هواداران می‌گویند دیگران نوشته‌اند.
ماجرای کولومب و گزارش هاجسون
اما کولومب و همسرش، زوجی که بلاواتسکی در بمبئی پناهشان داده بود، پس از آنکه هیئت مدیره‌ی انجمن آنها را به سوءاستفاده‌ی مالی متهم و اخراج کرد، انجمن را با نامه‌هایی تهدید کردند که می‌گفتند از بلاواتسکی است و تقلب او در پدیده‌ها را ثابت می‌کند. «کریستین کالج مگزین» ادعاها را منتشر کرد و ماجرا به «تایمز» لندن رسید. انجمن پژوهش‌های روانی (SPR) ریچارد هاجسون را برای بررسی فرستاد و گزارش او در دسامبر ۱۸۸۵ بلاواتسکی را به تقلب و جاسوسی برای روسیه متهم کرد. چند هوادار، از جمله سوبا رائو، پس از آن انجمن را ترک کردند. ارزیابی این گزارش را در بخش علمی ببینید.
اروپا (۱۸۸۵ تا ۱۸۹۱)
بلاواتسکی بیمار بود و پس از کناره‌گیری از دبیری مکاتبات انجمن به اروپا برگشت و در ناپل، ورتسبورگ و استنده زندگی کرد. در ۱۸۸۷ به لندن رفت و «لژ بلاواتسکی» را بنیان گذاشت. در ۱۸۸۸ بخش باطنی انجمن را با کنترل کامل خود ساخت. جلد اول «دکترین سری» در اکتبر ۱۸۸۸ و جلد دوم در ژانویه‌ی ۱۸۸۹ منتشر شد؛ ناشری پیدا نشد و او «شرکت انتشارات تئوسوفی» را ساخت. در نوامبر ۱۸۸۹ گاندی، دانشجوی حقوق، نزد او آمد و در ۱۸۹۱ عضو وابسته‌ی لژ شد؛ ویلیام باتلر ییتس هم در جمع بازدیدکنندگان بود.
آنی بسانت پس از نقد «دکترین سری» برای «پال مال گازت» به او پیوست و بلاواتسکی در ۱۸۹۰ به خانه‌ی او رفت. او «کلید تئوسوفی» و «صدای خاموشی» را همان‌جا نوشت. بلاواتسکی ۸ مه ۱۸۹۱ بر اثر آنفلوآنزا درگذشت؛ پیروان این روز را «روز نیلوفر سفید» می‌نامند.
روش و ادعاها: استادان، «مهمان درونی» و پدیده‌ها
پاسخ مستقیم: بلاواتسکی می‌گفت آموزه‌هایش را از «استادان فرزانگی» گرفته و در جوانی در تبت آموزش دیده است. شاهدانی گزارش کردند او پدیده‌هایی پدید می‌آورد (مثلاً ظاهرشدن فنجان و نعلبکی زیر خاک در پیک‌نیک سیملا)؛ منتقدان آنها را ترفند می‌دانند. بعدها در بخش باطنی انجمن و مجله‌ی «لوسیفر» می‌خواست بر فلسفه تمرکز شود، نه پدیده.
| ادعا | روایت بلاواتسکی یا هوادارانش | وضعیت |
|---|---|---|
| آموزش نزد استادان در تبت | موریا و کوت هومی؛ شیگاتسه، ۱۸۶۸ تا ۱۸۷۰ | بدون شاهد مستقل؛ منتقدان رد می‌کنند |
| زبان سنزار و «کتاب دزیان» | اساس «دکترین سری» | بیشتر پژوهشگران بودایی‌شناس: چنین متنی نبوده |
| «نامه‌های مهاتما» | نوشته‌ی استادان؛ بیش از ۱۴۰۰ صفحه | محل بحث؛ مید و لیلی: نوشته‌ی خود او |
| پدیده‌های فراطبیعی | مثل فنجان در خاک (سیملا) | هاجسون: تقلب؛ ارزیابی بعدی بحث‌برانگیز |
| «هفت بخش انسان» و «ریشه‌نژادها» | دکترین سری | باور باطنی؛ نه یافته‌ی تجربی |
آموزه‌ها: حکمت باستانی، هفت بخش انسان و کیهان‌شناسی
پاسخ مستقیم: بلاواتسکی تئوسوفی را «ترکیب علم، دین و فلسفه» می‌دانست و می‌گفت همه‌ی دین‌های جهان از یک «حکمت باستانی» برآمده‌اند. او هرمس‌گرایی و نوافلاطونی را با ایده‌های هندی و بودایی ترکیب کرد.
فهرست «هفت بخش» بعدها در ادبیات اختری و اثیری رایج شد. برای مقایسه با این مفهوم‌ها، مقاله‌های کالبد اثیری، کالبد اختری و کالبد ذهنی را ببینید.
در «دکترین سری» جهان از یک اصل الهی و بی‌شخصیت پدید می‌آید، به هفت پرتو و «دایان چوهان»ها (موجودات هوشمند) تقسیم می‌شود و زمین هفت «دور» را می‌گذراند. او «ریشه‌نژادها» را هم توصیف می‌کند: نخست دو نژاد روحانی، سوم در قاره‌ی لموریا، چهارم در آتلانتیس و پنجم «آریایی‌ها». اولاو هامر، پژوهشگر دین، می‌نویسد نوشته‌های او «به‌ندرت» آشکارا نژادپرستانه است. گری لاکمن پیشنهاد می‌کند این متن را بیشتر «اسطوره‌ی نو برای دوران مدرن» بخوانیم تا گزارش تاریخی.
یکی از تفاوت‌های جالب: ویکی‌پدیا می‌نویسد در «ایزیس بی‌نقاب» او بازگشت انسان به زمین را رد کرد، ولی در «دکترین سری» تناسخ را زیر قانون کارما پذیرفت. درباره‌ی کارما، مقاله‌ی کارما چیست را ببینید.
کتاب‌ها و مجله‌های بلاواتسکی
| اثر | سال | نکته |
|---|---|---|
| Isis Unveiled | ۱۸۷۷ | دو جلد؛ مفهوم «حکمت باستانی»، نقد داروینیسم و روح‌گرایی؛ گفته می‌شود حدود ۱۰۰ کتاب را بدون ذکر منبع نقل کرده |
| The Secret Doctrine | ۱۸۸۸ تا ۱۸۸۹ | دو جلد، حدود ۱۵۰۰ صفحه؛ کیهان‌شناسی و انسان‌شناسی؛ شرح «کتاب دزیان» به‌ادعای او |
| The Key to Theosophy | پس از ۱۸۹۰ | پرسش و پاسخ درباره‌ی تئوسوفی |
| The Voice of the Silence | پس از ۱۸۹۰ | متن کوتاه عبادی؛ «برگرفته از کتاب احکام زرین»؛ بیشتر پژوهشگران اصالتش را نمی‌پذیرند |
| مجله‌ی The Theosophist و Lucifer | ۱۸۷۹ و پس از ۱۸۸۷ | مجله‌هایی برای نشر آموزه‌ها؛ «لوسیفر» عمداً بر فلسفه تمرکز داشت |
ارزیابی علمی: گزارش هاجسون، سرقت ادبی و «کتاب دزیان»
پاسخ مستقیم: وجود استادان، کتاب دزیان و جغرافیای لموریا و آتلانتیس شاهد علمی ندارند. مهم‌ترین «آزمون بیرونی» زمان خودش گزارش هاجسون بود که بلاواتسکی را متقلب خواند، ولی قضاوت بعدی نشان داد روش آن گزارش نقص داشت. پس هم «اثبات» و هم «ردّ کامل» پرونده را باید با احتیاط خواند.
گزارش هاجسون؛ دو قضاوت
ریچارد هاجسون در گزارش ۱۸۸۵ بیشتر بر ادعاهای کولومب‌ها تکیه کرد. هریسون، کارشناس اسناد، در ۱۹۸۶ گزارشی در SPR منتشر کرد و نتیجه گرفت گزارش هاجسون علمی نبوده، «معیوب و غیرقابل اعتماد» است و باید «با احتیاط یا نادیده» خوانده شود. ویکی‌پدیا هم می‌نویسد SPR در ۱۹۸۶ یافته‌های گزارش را پس گرفت، ولی ادامه می‌دهد که به نقل از جانسون، تئوسوفیست‌ها این را «تبرئه‌ی کامل» تعبیر کرده‌اند در حالی که پرسش‌های بسیاری از هاجسون بی‌پاسخ مانده‌اند.
سرقت ادبی و حافظه
ویلیام اِمِت کُلمَن و آرتور لیلی فهرست‌هایی از متن‌های بلاواتسکی و منابع کهن‌تر منتشر کردند تا ثابت کنند بخش بزرگی از نوشته‌هایش اقتباس است. رنه گنون هم باور داشت دانش او از کتاب‌ها بوده نه استادان. اولکات، همکار او، می‌گفت او از کتاب‌هایی نقل می‌کرد که در دسترس نداشت و گری لاکمن حدس می‌زند اگر چنین بوده، حافظه‌ی تصویری استثنایی داشته است. این‌ها فرضیه‌اند؛ مدرکی برای تصمیم قطعی نیست.
«کتاب دزیان» و کیهان‌شناسی
بیشتر پژوهشگران بودایی‌شناس نتیجه گرفته‌اند کتاب دزیان وجود نداشته و ساخته‌ی بلاواتسکی بوده است. دیوید ریگل ادعا کرده بخشی از آن را با «کتاب‌های کیو-ته» تبتی تطبیق داده، ولی این استثنا است. لموریا را جانورشناس فیلیپ اسکلیتر در ۱۸۶۴ برای توضیح پراکندگی فسیل لموریان بین ماداگاسکار و هند پیشنهاد کردند؛ طبق ویکی‌پدیا، با کشف زمین‌ساخت صفحه‌ای رد شد و بلاواتسکی آن را دوباره به‌عنوان زادگاه «نژاد سوم» به‌کار برد. پس او داده‌ی علمی روز را به‌صورت اسطوره‌ای بازتفسیر کرد.
«مهمان درونی» و حالت‌های تغییریافته
ویکی‌پدیا اشاره می‌کند برخی پژوهشگران گمان می‌برند او گاهی در حالت‌های تغییریافته‌ی هشیاری می‌نوشت. بررسی علمی دقیق این نوع تجربه در مدیوم‌های امروزی هنوز اولیه است. برای نمونه، مطالعه‌ای مقدماتی روی ده «نویسنده‌ی خودکار» (پرس و همکاران، ۲۰۱۲) در چند ناحیه‌ی مغز هنگام نوشتن در خلسه، در مدیوم‌های باتجربه، فعالیت کمتری از نوشتن عادی یافت و نویسندگانش خودشان نوشته‌اند یافته به «تکرار و بررسی بیشتر» نیاز دارد. این پژوهش درباره‌ی بلاواتسکی نیست و نمی‌تواند اصالت نوشته‌های او را ثابت یا رد کند. برای زمینه، آکاشیک رکوردز و حالت هیپناگوژیک را ببینید.
| پرسش | پاسخ بر پایه‌ی منابع |
|---|---|
| آیا بلاواتسکی وجود داشت و انجمن تئوسوفی را بنیان گذاشت؟ | بله؛ مستند است |
| آیا سفر تبت تأیید شده است؟ | خیر؛ فقط بر گفته‌ی خودش تکیه دارد |
| آیا «کتاب دزیان» واقعی است؟ | بیشتر بودایی‌شناسان: خیر |
| آیا گزارش هاجسون حرف آخر است؟ | خیر؛ هریسون آن را معیوب خواند |
| آیا او تبرئه شد؟ | خیر؛ پرسش‌های هاجسون بی‌پاسخ مانده |
| آیا لموریا و آتلانتیس به‌شکلی که او گفت وجود داشتند؟ | شاهد علمی نداریم |
میراث و تأثیر
به‌نوشته‌ی ویکی‌پدیا، آموزه‌های او بر انتشار اندیشه‌های هندو و بودایی در غرب و بر جریان‌هایی مانند آریوزوفی، انسان‌شناسی و جنبش نیو ایج اثر گذاشت. تاریخ‌نگار رونالد هاتن او را «یکی از چهره‌های واقعاً بین‌المللی قرن» می‌نامد. در همین مجموعه‌ی مقاله‌ها، پیروان و هم‌مسیرهای تئوسوفی را می‌توان خواند: چارلز لیدبیتر، رودولف اشتاینر (که انسان‌شناسی را بنیان گذاشت)، جفری هادسون، دورا کانز و هیلما آف کلینت. برای تجربه‌ی «هاله»، هاله انرژی را بخوانید.
او را چطور بخوانیم؟
- «دکترین سری» را متن باطنی و ادبی بخوانید، نه منبع تاریخ، زمین‌شناسی یا بودیسم. برای بودیسم و هندوئیسم سراغ متن‌های اصلی و پژوهش آکادمیک بروید.
- هر ادعای «استادان» را «روایت خودش» بدانید، مگر شاهد مستقل ببینید.
- اگر درباره‌ی مراقبه و تمرکز کنجکاوید، انواع مدیتیشن را بخوانید.
- برای تمرین‌های آرام‌سازی و آگاهی درونی می‌توانید آستانه را هم ببینید؛ این محصول جایگزین مشاوره یا درمان نیست.
آنی بسانت پس از خواندن «دکترین سری» به بلاواتسکی پیوست و بعدها رئیس انجمن تئوسوفی شد؛ مقاله‌ی آنی بسانت ادامه‌ی ماجرا را روایت می‌کند.
یکی از منابع الهام تئوسوفی، عارف آلمانی یاکوب بومه است که بلاواتسکی درباره‌اش نوشت.
از وارثان تئوسوفی، آلیس بیلی و دیان فورچون را هم بخوانید.
یکی از جانشینان بعدی این سنت «استادان»، الیزابت کلر پرافت و کلیسای عام و پیروز است؛ ببینید الیزابت کلر پرافت.
جمع‌بندی
بلاواتسکی بنیان‌گذار تئوسوفی و یکی از اثرگذارترین چهره‌های باطن‌گرایی غرب است. زندگی و آثارش مستند است؛ ولی استادان، سفر تبت و «کتاب دزیان» فقط بر گفته‌ی خودش تکیه دارند. گزارش هاجسون هم نه حکم قطعی است و نه کاملاً بی‌اعتبار. خواننده‌ی امروز می‌تواند او را به‌عنوان نویسنده‌ی تأثیرگذار بخواند، ولی ادعاها را از واقعیت‌ها جدا کند.
منابع
- Wikipedia؛ Helena Blavatsky (به‌ویژه بخش‌های زندگی، آموزه‌ها و جنجال‌ها؛ با ارجاع به گودریک-کلارک، مید، لاکمن، کمپبل، هامر و دیگران).
- Wikipedia؛ Lemuria (continent)، Richard Hodgson و Vernon Harrison (گزارش «J’Accuse: An Examination of the Hodgson Report of 1885»، SPR، ۱۹۸۶).
- Peres JF, Moreira-Almeida A, Caixeta L, Leao F, Newberg A. Neuroimaging during trance state: a contribution to the study of dissociation. PLoS One. 2012.
- تصاویر: دو عکس بلاواتسکی (حدود ۱۸۷۵ و حدود ۱۸۸۹؛ مالکیت عمومی)، ویکی‌مدیا کامنز.
هلنا پتروونا بلاواتسکی (۱۸۳۱ تا ۱۸۹۱) نویسنده و عارف روسی-آمریکایی بود که در ۱۸۷۵ در نیویورک همراه هنری استیل اولکات و ویلیام کوان جاج انجمن تئوسوفی را بنیان گذاشت. او نظریه‌پرداز اصلی تئوسوفی بود و «ایزیس بی‌نقاب» و «دکترین سری» را نوشت.
کتابی دوجلدی (جلد اول اکتبر ۱۸۸۸، جلد دوم ژانویه ۱۸۸۹) که بلاواتسکی آن را شرحی بر «کتاب دزیان» به زبان سنزار می‌دانست. بیشتر پژوهشگران بودایی‌شناس نتیجه گرفته‌اند چنین متنی وجود نداشته و ساخته‌ی خود او بوده است.
بلاواتسکی می‌گفت گروهی از استادان فرزانه، مانند موریا و کوت هومی، آموزه‌ها را به او منتقل کرده‌اند. وجودشان با شاهد مستقل ثابت نشده است. درباره‌ی نامه‌های منسوب به آنها، منتقدانی مثل مری مید می‌گویند خود بلاواتسکی نویسنده بوده و هواداران نظر دیگری دارند.
ریچارد هاجسون در دسامبر ۱۸۸۵ برای انجمن پژوهش‌های روانی گزارشی نوشت و بلاواتسکی را به تقلب در پدیده‌های فراطبیعی متهم کرد. ورنون هریسون، کارشناس اسناد، در ۱۹۸۶ روش گزارش را «معیوب و غیرقابل اعتماد» خواند؛ ولی به‌گفته‌ی ویکی‌پدیا بسیاری از پرسش‌های هاجسون هنوز بی‌پاسخ مانده است.
هیچ شاهد مستقلی ندارد. نیکلاس گودریک-کلارک آگاهی عمومی درباره‌ی سفرهایش را متکی به گفته‌های «تأییدنشده»ی خودش می‌داند. برخی زندگی‌نامه‌نویسان مثل مری مید می‌گویند «تقریباً حرفی از آن درست به‌نظر نمی‌رسد» و برخی دیگر مثل گری لاکمن می‌گویند «صادقانه نمی‌دانم».
چون تئوسوفی مفهوم‌هایی مثل کالبدهای هفتگانه، کارما، تناسخ و «حکمت باستانی» را به غرب برد و بر انسان‌شناسی (آنتروپوسوفی) و جنبش نیو ایج اثر گذاشت. نام او هنوز در بسیاری از کتاب‌های باطنی دیده می‌شود.
