ژان مارتن شارکو کیست؟ پدر عصب‌شناسی نوین، سالپتریر و هیستری
فهرست مطالب
ژان مارتن شارکو (Jean-Martin Charcot؛ ۲۹ نوامبر ۱۸۲۵ – ۱۶ اوت ۱۸۹۳) عصب‌شناس و استاد آسیب‌شناسی تشریحی فرانسوی بود که او را «بنیان‌گذار عصب‌شناسی نوین» می‌نامند. نام او دست‌کم با ۱۵ اصطلاح پزشکی گره خورده و کارهایش بر عصب‌شناسی و روانشناسی اثری ماندگار گذاشته است.
شارکو امروز بیش از همه به خاطر پژوهش‌هایش درباره‌ی هیپنوتیزم و هیستری در بیمارستان سالپتریر پاریس شناخته می‌شود؛ پژوهش‌هایی که شاگردانی مانند زیگموند فروید و پیر ژانه را پرورد، اما نظریه‌ی اصلی‌اش بعدها رد شد. در این مقاله هر دو چهره‌ی شارکو را مرور می‌کنیم.
زندگی شارکو و سی‌وسه سال در سالپتریر
شارکو در پاریس به دنیا آمد و ۳۳ سال در بیمارستان مشهور سالپتریر کار و تدریس کرد. شهرت او به‌عنوان مدرس، دانشجویانی از سراسر اروپا را به پاریس می‌کشاند. او از سنت عصب‌شناسی فرانسه بود و نزد دوشن دو بولونی، پیشگام الکتروفیزیولوژی، آموخت و او را بسیار ارج می‌نهاد.
شارکو در ۱۸۶۴ با بیوه‌ای ثروتمند به نام مادام دورویس ازدواج کرد و سه فرزند داشت. پسرش ژان-باتیست شارکو پزشک شد و بعدها به‌عنوان کاشف قطبی شهرت یافت. شارکو در ۱۸۸۲ نخستین درمانگاه عصب‌شناسی اروپا را در سالپتریر بنیان گذاشت و در همان سال نخستین کرسی دانشگاهی اروپا در بیماری‌های بالینی دستگاه عصبی به او رسید. او را «ناپلئون روان‌رنجوری‌ها» نیز لقب داده‌اند.
کشف‌های شارکو در عصب‌شناسی
تمرکز اصلی شارکو عصب‌شناسی بود. او نخستین کسی بود که مولتیپل اسکلروزیس (ام‌اس) را توصیف و نام‌گذاری کرد و آن را «اسکلروز پلاکی» نامید. سه نشانه‌ای که امروز «سه‌گانه‌ی شارکو» نامیده می‌شوند، یعنی نیستاگموس (حرکت لرزشی چشم)، لرزش هنگام حرکت ارادی و گفتار بریده‌بریده، به نام اوست؛ هرچند این نشانه‌ها مختص ام‌اس نیستند. شارکو تغییرهای شناختی بیماران، مانند «ضعف آشکار حافظه»، را نیز ثبت کرد.
او از نخستین کسانی بود که بیماری شارکو–ماری–توث را توصیف کرد؛ کشفی که هم‌زمان با پیر ماری، دستیارش، و هاوارد هنری توث انگلیسی اعلام شد. پژوهش‌های او میان ۱۸۶۸ و ۱۸۸۱ نقطه‌ی عطفی در شناخت بیماری پارکینسون بود: او میان سفتی، ضعف و کندی حرکت تمایز گذاشت و پیشنهاد کرد نام «فلج لرزان» به نام جیمز پارکینسون تغییر کند. توصیف کلاسیک اسکلروز جانبی آمیوتروفیک (ALS) نیز از کارهای اوست و این بیماری در فرانسه هنوز «بیماری شارکو» نامیده می‌شود.
نام شارکو بر چند اصطلاح دیگر پزشکی هم مانده است؛ از جمله «مفصل شارکو»، آسیب پیشرونده‌ی مفصل در بیمارانی که حس درد اندامشان از بین رفته، و «آنوریسم‌های شارکو–بوشار»، گشادشدگی‌های ریز رگ‌های مغز که با خونریزی مغزی پیوند دارند و نام شاگردش شارل-ژوزف بوشار را هم بر خود دارند. همین فهرست نشان می‌دهد چرا او را در کنار پزشکان بزرگ قرن نوزدهم می‌نشانند.
بزرگ‌ترین میراث بالینی شارکو، کمک به شکل‌گیری معاینه‌ی نظام‌مند عصبی بود: پیوند دادن مجموعه‌ای از نشانه‌های بالینی با ضایعه‌های مشخص در دستگاه عصبی. این کار با پیگیری درازمدت بیماران و سپس بررسی میکروسکوپی و تشریحی پس از کالبدگشایی ممکن شد. شارکو همچنین از عکاسی و طراحی در آموزش بهره می‌برد و، مانند دوشن، از چهره‌های اصلی ورود عکاسی به مطالعه‌ی بیماری‌های عصبی است.
هیستری و هیپنوتیزم در سالپتریر
شارکو پژوهش درباره‌ی هیستری را پس از ایجاد بخش ویژه‌ای برای زنان مبتلا به «هیستری-صرع» آغاز کرد و دو شکل «هیستری کوچک» و «هیستری بزرگ» را از هم جدا کرد. علاقه‌ی او به هیستری و هیپنوتیزم در زمانی شکل گرفت که مردم شیفته‌ی «مغناطیس حیوانی» فرانتس آنتون مسمر بودند. مکتب سالپتریر توانایی هیپنوتیزم شدن را نشانه‌ی هیستری و پدیده‌ای عصبی و بیمارگونه می‌دانست. شارکو برای «هیپنوتیزم بزرگ» سه مرحله‌ی پیاپی، یعنی رخوت (لتارژی)، جمود (کاتالپسی) و خواب‌گردی، توصیف کرد و آن‌ها را نشانه‌های جسمانی قابل‌ثبت می‌دانست.
مشهورترین بیماران هیستری او لوئیز آگوستین گلیز و ماری «بلانش» ویتمان بودند؛ ویتمان را در آن زمان «ملکه‌ی هیستریک‌ها» می‌نامیدند. شارکو در سخنرانی‌های عمومی سه‌شنبه‌ها حالت‌های هیستریک را در برابر پزشکان و نویسندگان نمایش می‌داد؛ صحنه‌ای که آندره بروئیه در نقاشی مشهور «یک درس بالینی در سالپتریر» (۱۸۸۷) تصویر کرده است.
شارکو در آغاز هیستری را اختلالی عصبی می‌دانست که زمینه‌ی ارثی دارد، اما در پایان عمر به این نتیجه رسید که هیستری بیماری‌ای روانی است.
مناقشه با برنهایم و نقدهای بعدی
دیدگاه مکتب سالپتریر درباره‌ی هیپنوتیزم را هیپولیت برنهایم، پزشک سرشناس مکتب نانسی، به‌شدت نقد کرد. برنهایم استدلال می‌کرد که پدیده‌های هیپنوتیزم و هیستری‌ای که شارکو نمایش می‌داد، در واقع نتیجه‌ی تلقین‌اند، نه بیماری عصبی. در این مناقشه، دیدگاه برنهایم پیروز شد و امروز هیپنوتیزم پدیده‌ای بهنجار و مبتنی بر تلقین‌پذیری دانسته می‌شود؛ روند این تحول را در تاریخچه هیپنوتیزم می‌توانید دنبال کنید.
با این حال، خود شارکو نیز درباره‌ی کاربرد درمانی هیپنوتیزم و اثرش بر بیماران نگرانی‌های دیرینه داشت. او نگران بود که هیاهوی پیرامون هیپنوتیزم، ارزش علمی آن را از بین ببرد. ژیل دو لا توره، شاگرد شارکو، دامنه‌ی مناقشه با برنهایم را بزرگ‌تر کرد. پس از مرگ شارکو، نظریه‌هایش درباره‌ی هیستری رد شد و به گفته‌ی برخی تاریخ‌نگاران، روان‌پزشکی فرانسه تا چند دهه از این ضربه بهبود نیافت.
ادوارد شورتر در «تاریخ روان‌پزشکی» داوری تندی درباره‌ی شارکو دارد و می‌گوید او از بیماری‌های روانی بزرگ «تقریباً هیچ» نمی‌فهمید. اما منتقدان این داوری یادآوری می‌کنند که شارکو هرگز ادعای روان‌پزشک بودن نداشت و روان‌پزشکی در آن زمان رشته‌ای جداگانه بود.
شاگردان شارکو و اصلاح یک روایت نادرست
شارکو به همان اندازه به خاطر شاگردانش مشهور است: زیگموند فروید، ژوزف بابینسکی، پیر ژانه، ویلیام جیمز، پیر ماری، آلبر لوند، ژرژ ژیل دو لا توره، آلفرد بینه و آلبر پیتر از جمله‌ی آنان بودند. شارکو نام سندرم توره را به افتخار شاگردش ژیل دو لا توره بر این بیماری گذاشت. فروید از اکتبر ۱۸۸۵ تا فوریه ۱۸۸۶ در سالپتریر نزد شارکو آموخت و سخنرانی‌های او را به آلمانی ترجمه کرد؛ تجربه‌ای که توجه او را از عصب‌شناسی به سوی ریشه‌های روانی هیستری برد.
شارکو در ۱۶ اوت ۱۸۹۳، در ۶۷ سالگی، هنگام سفری در منطقه‌ی موروان در مرکز فرانسه درگذشت. چند سال پس از مرگش، بابینسکی، شاگرد نزدیکش، هیستری را از نو تعریف کرد و بخش بزرگی از آنچه شارکو «هیستری بزرگ» می‌نامید را حاصل تلقین دانست و در ۱۹۰۱ نام «پیتیاتیسم»، یعنی اختلالی که با اقناع درمان‌پذیر است، را برای آن پیشنهاد کرد؛ تحولی که پایان دوران هیستری در سالپتریر را رقم زد.
تصویر شارکو به‌عنوان استادی خشن و مستبد، تا حدی از رمان خودزندگی‌نامه‌ای و خیال‌پردازانه‌ی اکسل مونته، «داستان سن‌میکله» (۱۹۲۹)، آمده است. مونته ادعا می‌کرد دستیار شارکو بوده، اما در واقع یکی از صدها دانشجوی پزشکی بود. ژان-باتیست شارکو، پسر شارکو، در نامه‌ای به نیویورک تایمز در ۱۹۳۱ نوشت: «هر آنچه او درباره‌ی پروفسور شارکو می‌گوید نادرست است.»
جمع‌بندی
ژان مارتن شارکو دو میراث متفاوت دارد. در عصب‌شناسی، او ام‌اس را نام‌گذاری کرد، ALS و بیماری شارکو–ماری–توث را توصیف کرد، شناخت پارکینسون را پیش برد و معاینه‌ی نظام‌مند عصبی را پایه گذاشت؛ دستاوردهایی که هنوز در پزشکی زنده‌اند. در مقابل، نظریه‌ی او درباره‌ی هیستری و هیپنوتیزم به‌عنوان پدیده‌ای عصبی و بیمارگونه، در برابر نقد برنهایم شکست خورد و هیپنوتیزم امروز بر پایه‌ی تلقین فهمیده می‌شود. اثر غیرمستقیم او، از راه شاگردانی مانند فروید و ژانه، شاید بزرگ‌ترین سهمش در تاریخ روانشناسی باشد.
منابع
- Jean-Martin Charcot – Wikipedia
- Jean-Martin Charcot 1825–1893 – PBS, A Science Odyssey
- The life and work of Jean-Martin Charcot (1825–1893): The Napoleon of Neuroses – Journal of the Intensive Care Society, 2018
- Jean-Martin Charcot – Encyclopedia.com
- A Clinical Lesson at the Salpêtrière – Wikipedia
سؤالات متداول
عصب‌شناس فرانسوی (۱۸۲۵–۱۸۹۳) که ۳۳ سال در بیمارستان سالپتریر پاریس کار کرد و او را بنیان‌گذار عصب‌شناسی نوین می‌دانند.
توصیف و نام‌گذاری ام‌اس، توصیف ALS و بیماری شارکو–ماری–توث، پیشبرد شناخت بیماری پارکینسون و پایه‌گذاری معاینه‌ی نظام‌مند عصبی.
مکتب او توانایی هیپنوتیزم شدن را نشانه‌ی هیستری و پدیده‌ای عصبی و بیمارگونه می‌دانست؛ این دیدگاه بعدها رد شد.
برنهایم، از مکتب نانسی، استدلال کرد که پدیده‌های هیپنوتیزم و هیستری که شارکو نشان می‌داد، نتیجه‌ی تلقین‌اند؛ دیدگاه برنهایم پذیرفته شد.
زیگموند فروید، پیر ژانه، ژوزف بابینسکی، ژیل دو لا توره، آلفرد بینه و پیر ماری از جمله‌ی شاگردان او بودند.
اثر آندره بروئیه (۱۸۸۷) که شارکو را در حال نمایش حالت هیستریک بیمارش، بلانش ویتمان، در برابر پزشکان و دانشجویان نشان می‌دهد.
