پاسخ کوتاه: آیاهواسکا نوشیدنی آیینی و روانگردان بومیان آمازون است که از ساقهی پیچک بانیستریوپسیس کاپی و برگ گیاهان حاوی DMT تهیه میشود. شمنهای آمازون قرنهاست از آن برای پیشگویی، تشخیص بیماری و آیینهای گذار استفاده میکنند. پژوهشهای تازه دربارهی اثر آن بر افسردگی و اعتیاد امیدوارکننده اما محدودند و مصرف آن خطرهای جدی جسمی، روانی و قانونی دارد.
آیاهواسکا (که آیاواسکا یا آیاهوآسکا هم نوشته میشود) در دهههای اخیر از جنگلهای پرو، برزیل و کلمبیا به رسانهها، کتابها و حتی تورهای گردشگری رسیده است. برای فهم درست آن باید هم جایگاهش را در شمنیزم آمازون شناخت و هم آنچه علم پزشکی دربارهی اثرها و خطرهایش میگوید. این مطلب جنبهی آموزشی دارد و توصیهای به مصرف نیست.
آیاهواسکا چیست و نامش از کجا آمده است؟
آیاهواسکا نام نوشیدنیای جوشانده از چند گیاه آمازونی و همچنین نام خود پیچک اصلی آن است. واژه از زبان کچوا آمده است: «آیا» به معنای روح یا مرده و «واسکا» به معنای طناب یا پیچک؛ بنابراین معمولاً آن را «پیچک روح» یا «پیچک مردگان» ترجمه میکنند.
این نوشیدنی در میان بیش از هفتاد گروه بومی در برزیل، پرو، کلمبیا، اکوادور، بولیوی و ونزوئلا شناخته شده و در هر منطقه نامهای دیگری هم دارد؛ مثلاً «یاگه» در کلمبیا و «کاپی» در بخشهایی از برزیل. تاریخ دقیق آغاز استفاده از آن روشن نیست، اما گزارشهای مکتوب مبلغان و طبیعیدانان اروپایی از قرن هجدهم و نوزدهم به آن اشاره کردهاند و بسیاری از پژوهشگران سابقهی آن را بسیار قدیمیتر میدانند.
آیاهواسکا از چه گیاهانی ساخته میشود؟
آیاهواسکا معمولاً از دو جزء اصلی ساخته میشود: ساقهی پیچک بانیستریوپسیس کاپی و برگ بوتهی چاکرونا (پسیکوتریا ویریدیس) که DMT دارد. ترکیب این دو، راز اثر نوشیدنی است.
DMT (دیمتیلتریپتامین) اگر بهتنهایی خورده شود، در دستگاه گوارش بهوسیلهی آنزیم مونوآمین اکسیداز (MAO) تجزیه میشود و تقریباً اثری ندارد. پیچک بانیستریوپسیس کاپی ترکیباتی از خانوادهی بتاکربولینها مانند هارمین، هارمالین و تتراهیدروهارمین دارد که این آنزیم را مهار میکنند. نتیجه این است که DMT فرصت مییابد به مغز برسد. دربارهی ادعاهای رایج دربارهی ساخته شدن DMT در مغز، مقالهی غده پینه آل و DMT را بخوانید.
شمنها ساقهها را میکوبند، با برگها در آب میجوشانند و ساعتها غلیظ میکنند. دستور تهیه از قومی به قوم دیگر فرق دارد و گاهی گیاهان دیگری هم اضافه میشود که برخی از آنها سمیاند.

آیاهواسکا در شمنیزم آمازون چه جایگاهی دارد؟
در شمنیزم آمازون، آیاهواسکا ابزاری برای ارتباط با جهان روحها، تشخیص علت بیماری و راهنمایی جامعه است، نه نوشیدنی تفریحی. شمن معمولاً خودش مینوشد و گاهی به بیمار یا شرکتکنندگان هم میدهد.
در جهانبینی بسیاری از اقوام آمازونی، بیماری فقط مسئلهای جسمی نیست و میتواند ریشه در رابطهی آدم با روح گیاهان، حیوانات، نیاکان یا جادوی دیگران داشته باشد. شمن با نوشیدن آیاهواسکا به باور این سنتها «میبیند» که مشکل از کجاست. این کارکرد با مفهوم کلی شمنیزم و نقش شمن بهعنوان واسطهی جهانها همخوان است.
کوراندرو و ترانههای ایکارو
در پرو به شفادهندهای که با گیاهان کار میکند «کوراندرو» یا «وجتالیستا» میگویند. او در مراسم شبانه ترانههایی به نام «ایکارو» میخواند یا سوت میزند و معتقد است این ترانهها را از روح گیاهان آموخته است. ایکاروها ریتم و جهت مراسم را تعیین میکنند.
رژیم و پرهیز پیش از مراسم
بسیاری از سنتها پیش و پس از مراسم دورهای پرهیز به نام «دیئتا» دارند: پرهیز از نمک، شکر، چربی، الکل و رابطهی جنسی. جالب است که بخشی از این پرهیزها با دانش امروز هم معنا پیدا میکند، چون مهارکنندههای MAO با برخی غذاهای سرشار از تیرامین تداخل دارند.
کلیساهای آیاهواسکا چه هستند؟
در قرن بیستم چند جنبش دینی در برزیل آیاهواسکا را با مسیحیت و باورهای بومی و آفریقایی ترکیب کردند و آن را آیین مقدس خود قرار دادند. مشهورترین آنها سانتو دایمه و اونیائو دو وجتال هستند.
- سانتو دایمه: در دههی ۱۹۳۰ بهوسیلهی رایموندو ایرینئو سرا در ایالت آکرهی برزیل پایهگذاری شد. مراسم آن با سرود دستهجمعی و لباس سفید همراه است.
- اونیائو دو وجتال (UDV): در سال ۱۹۶۱ بهوسیلهی ژوزه گابریل دا کوستا تأسیس شد و ساختاری منظم و سلسلهمراتبی دارد.
- باروکینیا: شاخهی کوچکتری که آن هم از آکره برخاست.
برزیل استفادهی دینی از آیاهواسکا را تحت ضوابط مشخص به رسمیت شناخته است. در آمریکا هم دیوان عالی در سال ۲۰۰۶ در پروندهای مربوط به UDV حکم داد که دولت باید برای منع استفادهی آیینی این گروه دلیل کافی بیاورد. در پرو نیز دانش و کاربرد سنتی آیاهواسکا در سال ۲۰۰۸ میراث فرهنگی ملی اعلام شد.
تجربهی آیاهواسکا چه ویژگیهایی دارد؟
شرکتکنندگان معمولاً از تصویرهای ذهنی زنده، هیجانهای شدید، مرور خاطرهها و احساسهای عرفانی گزارش میدهند؛ همراه با تهوع و استفراغ. اثر حدود نیم تا یک ساعت پس از نوشیدن آغاز میشود و نزدیک به چهار ساعت طول میکشد.
تجربهها بسیار متفاوتاند و به «زمینه و ذهنیت» بستگی دارند؛ یعنی حال روانی فرد، انتظارهایش، محیط مراسم و کسی که آن را هدایت میکند. برخی تجربه را معنادار و دگرگونکننده توصیف میکنند و برخی دیگر از ترس، آشفتگی و احساس از دست دادن کنترل حرف میزنند. استفراغ را در سنتهای آمازونی «پورگا» یعنی پاکسازی مینامند، اما از نگاه پزشکی یک عارضهی گوارشی است.
این تجربه با حالتهای غیرعادی آگاهی که بدون ماده به دست میآیند فرق اساسی دارد. برای مثال سفر شمنی در شمنیزم سیبری و شمنیزم هستهای با ریتم طبل انجام میشود و فرد هر لحظه میتواند آن را متوقف کند؛ در حالی که اثر آیاهواسکا پس از نوشیدن تا پایان دورهی اثر ادامه دارد.
پژوهشهای علمی دربارهی آیاهواسکا چه میگویند؟
پژوهشها نشانههای امیدوارکنندهای دربارهی اثر آیاهواسکا بر افسردگی مقاوم و اعتیاد یافتهاند، اما بیشتر مطالعات کوچک، کوتاهمدت و بدون گروه کنترل کافی هستند. هنوز هیچ کاربرد درمانی تأییدشدهای ندارد.
شناختهشدهترین کار، یک کارآزمایی تصادفی با دارونما در برزیل است که در سال ۲۰۱۹ در مجلهی Psychological Medicine منتشر شد. در این مطالعه، بیماران مبتلا به افسردگی مقاوم به درمان پس از یک نوبت مصرف آیاهواسکا کاهش سریعتری در علائم نشان دادند؛ اما شمار شرکتکنندگان کمتر از سی نفر بود. مروری که در سال ۲۰۱۹ در مجلهی Current Neuropharmacology منتشر شد نیز اثرهای روانی، جسمی و کاربردهای احتمالی آیاهواسکا را بررسی کرد و بر نیاز به مطالعات بزرگتر تأکید داشت.
این پژوهشها بخشی از موج گستردهتر بررسی مواد روانگردان در محیطهای بالینی کنترلشدهاند که در مقالهی رواندرمانی با کمک سایکدلیک و معرفی مرکز سایکدلیک جانز هاپکینز توضیح دادهایم. نکتهی کلیدی این است که نتیجههای آزمایشگاهی با غربالگری دقیق بیماران و حضور پزشک به دست آمدهاند و قابل تعمیم به مراسمهای آزاد نیستند.
خطرها و تداخلهای دارویی آیاهواسکا کداماند؟
مهمترین خطرهای آیاهواسکا تداخل با داروهای ضدافسردگی، بالا رفتن فشار خون و ضربان قلب، و برانگیختن روانپریشی در افراد مستعد است. مراسم بدون نظارت پزشکی این خطرها را چند برابر میکند.
چون پیچک آیاهواسکا آنزیم MAO را مهار میکند، مصرف همزمان آن با داروهای سروتونرژیک مانند فلوکستین، سرترالین و دیگر SSRIها، برخی داروهای میگرن و حتی بعضی داروهای سرماخوردگی میتواند سندرم سروتونین ایجاد کند؛ وضعیتی که با تب، لرزش، بیقراری و در موارد شدید با خطر جانی همراه است. قطع خودسرانهی داروی ضدافسردگی برای شرکت در مراسم هم خطر جداگانهای است.

کسانی که سابقهی شخصی یا خانوادگی اسکیزوفرنی، اختلال دوقطبی یا روانپریشی دارند، بیماران قلبی و افراد دارای فشار خون بالا در گروه پرخطر قرار میگیرند. در سالهای اخیر گزارشهایی از مرگ در مراکز گردشگری آیاهواسکا منتشر شده که برخی به افزودنیهای گیاهی ناشناخته، بیماری زمینهای یا حادثه در حال آشفتگی مربوط بوده است.
گردشگری آیاهواسکا و وضعیت قانونی آن چگونه است؟
در دو دههی اخیر مراکز «ریتریت آیاهواسکا» در پرو، کاستاریکا و برزیل گسترش یافتهاند که بیشتر مشتریانشان خارجیاند. از نظر قانونی، DMT در کنوانسیون ۱۹۷۱ سازمان ملل مادهای کنترلشده است و در بسیاری از کشورها، از جمله ایران، تهیه و مصرف روانگردانها جرم است.
منتقدان، از جمله پژوهشگران بومی و مردمشناسان، به چند مشکل اشاره میکنند: تجاری شدن آیینی مقدس، فشار بر جمعیت پیچکهای وحشی، حضور «شمنهای» بیتجربه یا جعلی و گزارشهای آزار شرکتکنندگان. اگر به شمنیزم آمریکای جنوبی علاقه دارید، شناخت تفاوت سنتهای منطقه، مثلاً در مقالهی شمنیزم آند، راه کمخطرتر و احترامآمیزتری برای آشنایی با این فرهنگهاست.
| کشور یا نهاد | وضعیت کلی |
|---|---|
| سازمان ملل (کنوانسیون ۱۹۷۱) | DMT کنترلشده؛ وضعیت گیاهان به تفسیر هر کشور واگذار شده است |
| برزیل | استفادهی دینی با ضوابط مشخص پذیرفته شده است |
| پرو | کاربرد سنتی میراث فرهنگی ملی شناخته شده است (۲۰۰۸) |
| آمریکا | DMT ممنوع؛ معافیت محدود برای برخی گروههای دینی |
| ایران | مواد روانگردان ممنوع و مصرفشان جرم است |
جمعبندی
آیاهواسکا در فرهنگهای آمازون نوشیدنیای مقدس با کارکرد درمانی و اجتماعی است و بیرون از آن زمینه معنای دیگری پیدا میکند. از نظر علمی، ترکیب پیچک و برگ حاوی DMT اثر روانگردان قوی دارد؛ پژوهشهای اولیه دربارهی افسردگی و اعتیاد جالباند، اما خطرهای جسمی، تداخلهای دارویی و محدودیتهای قانونی جدیاند. شناخت آیاهواسکا برای فهم شمنیزم آمازون ارزشمند است، بیآنکه نیازی به تجربهی آن باشد.
منابع
- مرکز علوم سایکدلیک دانشگاه برکلی: معرفی آیاهواسکا
- Hamill و همکاران، Current Neuropharmacology، ۲۰۱۹
- Palhano-Fontes و همکاران، Psychological Medicine، ۲۰۱۹
- ویکیپدیای فارسی: آیاهواسکا
نه دقیقاً. DMT مادهی روانگردان موجود در برگ چاکروناست، اما آیاهواسکا نوشیدنی ترکیبی است که پیچک بانیستریوپسیس کاپی هم در آن وجود دارد. مواد این پیچک آنزیم MAO را مهار میکنند تا DMT خوراکی در بدن تجزیه نشود؛ به همین دلیل اثر آیاهواسکا طولانیتر و متفاوت با DMT تنهاست.
بر اساس منابع پژوهشی، اثر معمولاً حدود نیم ساعت تا یک ساعت پس از نوشیدن شروع میشود و حدود چهار ساعت ادامه دارد. شدت و مدت آن به مقدار، ترکیب نوشیدنی و وضعیت جسمی و روانی فرد بستگی دارد.
خیر. چند پژوهش کوچک، از جمله یک کارآزمایی با دارونما در برزیل، کاهش سریع علائم افسردگی مقاوم را گزارش کردهاند، اما تعداد شرکتکنندگان کم و پیگیریها کوتاه بوده است. هیچ نهاد دارویی معتبری آیاهواسکا را بهعنوان درمان افسردگی تأیید نکرده است.
نوشیدنی آیاهواسکا اغلب تهوع، استفراغ و گاهی اسهال ایجاد میکند. در سنتهای آمازون این حالت «پورگا» یا پاکسازی نامیده میشود و معنای آیینی دارد، اما از نظر پزشکی عارضهای گوارشی است که میتواند به کمآبی و برهم خوردن املاح بدن منجر شود.
خیر. DMT در کنوانسیون ۱۹۷۱ سازمان ملل مادهای کنترلشده است و در ایران نیز تهیه، نگهداری و مصرف مواد روانگردان طبق قانون مبارزه با مواد مخدر جرم شمرده میشود. این مقاله فقط جنبهی فرهنگی، تاریخی و علمی آیاهواسکا را توضیح میدهد.
روی ستاره بزن تا امتیازت را ثبت کنی!
میانگین امتیاز 0 / 5. امتیاز: 0
هنوز امتیازی ثبت نشده است. شما اولین نفر باشید!

