ارنست هیلگارد کیست؟ نظریه نئودیسوسییشن، ناظر پنهان و مقیاس استنفورد
فهرست مطالب
ارنست هیلگارد (Ernest Ropiequet Hilgard؛ ۲۵ ژوئیه‌ی ۱۹۰۴ – ۲۲ اکتبر ۲۰۰۱) روان‌شناس آمریکایی و استاد دانشگاه استنفورد بود که از دهه‌ی ۱۹۵۰ با پژوهش‌هایش درباره‌ی هیپنوتیزم، به‌ویژه در کنترل درد، شهرت یافت. او همراه با آندره وایتزنهوفر مقیاس‌های هیپنوتیزم‌پذیری استنفورد را ساخت و نظریه‌ی «نئودیسوسییشن» (گسستگی نو) و مفهوم «ناظر پنهان» را مطرح کرد.
هیلگارد پیش از هیپنوتیزم نیز در روانشناسی یادگیری چهره‌ای سرشناس بود. طبق نظرسنجی مجله‌ی Review of General Psychology در ۲۰۰۲، او بیست‌ونهمین روان‌شناس پرارجاع قرن بیستم است. در این مقاله زندگی، پژوهش‌ها، نظریه‌ها و نقدهای کار او را مرور می‌کنیم.
زندگی ارنست هیلگارد
هیلگارد در بلویل ایلینوی، در خانواده‌ی یک پزشک، به دنیا آمد. او ابتدا به مهندسی علاقه داشت و در ۱۹۲۴ لیسانس مهندسی شیمی را از دانشگاه ایلینوی گرفت، اما سپس به روانشناسی روی آورد و در ۱۹۳۰ دکترای روانشناسی را از دانشگاه ییل دریافت کرد.
او پیش از روانشناسی تجربی مدتی در دانشکده‌ی الهیات ییل دین و فلسفه نیز خواند و نخستین مقاله‌ی علمی‌اش درباره‌ی خودسوزی خودبه‌خودی زغال‌سنگ بود. در ییل با جوزفین رورز، که او نیز روان‌شناس بود، آشنا شد و در ۱۹۳۱ با هم ازدواج کردند. جوزفین هیلگارد بعدها در پژوهش‌های هیپنوتیزم و درد همکار نزدیک او شد. ارنست هیلگارد در ۱۹۳۳ به دانشگاه استنفورد رفت و بقیه‌ی دوران کاری‌اش را در آنجا گذراند. او در جنگ جهانی دوم به‌عنوان غیرنظامی در اداره‌های اطلاعات جنگ و نیازهای غیرنظامی در واشنگتن کار کرد.
هیلگارد در ۱۹۴۹ رئیس انجمن روانشناسی آمریکا (APA) بود، در ۱۹۵۸ به عضویت آکادمی هنر و علوم آمریکا و در ۱۹۶۹ به عضویت انجمن فلسفی آمریکا درآمد. او همچنین رئیس انجمن بین‌المللی هیپنوتیزم بود، در ۱۹۷۸ مدال طلای بنیاد روانشناسی آمریکا را گرفت و در سال‌های پایانی عمر با کتاب‌هایی مانند «روانشناسی در آمریکا: بررسی تاریخی» (۱۹۸۷) به تاریخ‌نگار روانشناسی آمریکا تبدیل شد. هیلگارد در ۲۰۰۱ در ۹۷ سالگی در پالو آلتو کالیفرنیا درگذشت.
هیلگارد پیش از هیپنوتیزم: روانشناسی یادگیری
نخستین شهرت علمی هیلگارد در حوزه‌ی یادگیری و شرطی‌سازی بود. کتاب «شرطی‌سازی و یادگیری» (۱۹۴۰) که با دونالد مارکیز نوشت و کتاب «نظریه‌های یادگیری» (۱۹۴۸) سال‌ها از منابع اصلی این حوزه بودند.
کتاب درسی «مقدمه‌ای بر روانشناسی» او که نخستین بار در ۱۹۵۳ منتشر شد، در ویرایش‌های پیاپی به یکی از پرفروش‌ترین کتاب‌های درسی روانشناسی در دانشگاه‌های آمریکا تبدیل شد. همین پیشینه‌ی پژوهشی دقیق در یادگیری، شیوه‌ی کار او در هیپنوتیزم را هم شکل داد: سنجش استاندارد، آزمایش کنترل‌شده و پرهیز از ادعاهای نمایشی.
آزمایشگاه هیپنوتیزم استنفورد و مقیاس‌ها
به نوشته‌ی لس‌آنجلس تایمز، ورود هیلگارد به هیپنوتیزم از مسیری غیرمستقیم بود: بنیاد فورد از او خواست با شورای پژوهش علوم اجتماعی طرحی جامع برای سلامت روان طراحی کند و بخشی از بودجه‌ی ۱۵ میلیون دلاری این طرح برای مطالعه‌ی نظام‌مند هیپنوتیزم در نظر گرفته شد. چون کسی حاضر نشد این موضوع کم‌اعتبار را بررسی کند، هیلگارد خودش همراه با همسرش، جوزفین هیلگارد که استاد بالینی روان‌پزشکی در استنفورد بود، کار را بر عهده گرفت.
آن دو در ۱۹۵۷ آزمایشگاه پژوهش هیپنوتیزم را در استنفورد بنیان گذاشتند و در همان سال آندره وایتزنهوفر را به همکاری دعوت کرد. حاصل این همکاری مقیاس‌های هیپنوتیزم‌پذیری استنفورد بود: فرم‌های A و B در ۱۹۵۹ و فرم C در ۱۹۶۲.
این مقیاس‌ها با یک القای استاندارد و مجموعه‌ای از تلقین‌های درجه‌بندی‌شده، پاسخ‌دهی افراد را قابل مقایسه کردند. پژوهش‌های آزمایشگاه نشان داد که هیپنوتیزم‌پذیری در جمعیت پراکندگی زیادی دارد و ویژگی نسبتاً پایداری است. کارلو پیچونه، هیلگارد و فیلیپ زیمباردو در ۱۹۸۹ گزارش کردند که نمره‌ی هیپنوتیزم‌پذیری گروهی از افراد در فاصله‌ای ۲۵ ساله تا حد زیادی ثابت مانده است.
جوزفین و ارنست هیلگارد در پژوهش‌های بعدی به این نتیجه رسیدند که مهم‌ترین عامل در هیپنوتیزم‌پذیری، توانایی کنار گذاشتن موقت واقعیت و غرق شدن در تخیل است؛ مانند حالتی که هنگام خواندن یک رمان تجربه می‌کنیم. آن‌ها کاربرد هیپنوتیزم در کاهش درد کودکان مبتلا به سرطان و در جراحی را نیز بررسی کردند.
هیلگارد نتایج این دوره را در کتاب «هیپنوتیزم‌پذیری» (Hypnotic Susceptibility، ۱۹۶۵) جمع‌بندی کرد و همراه با جوزفین هیلگارد کتاب «هیپنوتیزم در تسکین درد» (۱۹۷۵) را نوشت.
پژوهش‌های درد و بی‌دردی هیپنوتیزمی
بخش مهمی از کار هیلگارد به بی‌دردی هیپنوتیزمی اختصاص داشت. او در آزمایش‌هایی با روش‌هایی مانند فرو بردن دست در آب یخ یا قطع موقت جریان خون بازو، نشان داد که افراد بسیار هیپنوتیزم‌پذیر پس از تلقین بی‌دردی، شدت درد را بسیار کمتر گزارش می‌کنند.
نکته‌ی جالب برای هیلگارد این بود که برخی نشانه‌های جسمی درد، مانند افزایش ضربان قلب و فشار خون، حتی وقتی فرد درد را کم گزارش می‌کرد، تا حدی باقی می‌ماند. او در مقاله‌ای در ۱۹۷۳ در مجله‌ی Psychological Review این یافته‌ها را با «تفسیر نئودیسوسییشن» توضیح داد: درد در سطحی از ذهن پردازش می‌شود، اما به آگاهی‌ای که فرد درباره‌اش گزارش می‌دهد نمی‌رسد.
نظریه نئودیسوسییشن و ناظر پنهان
هیلگارد با الهام از پیر ژانه، روان‌شناس فرانسوی که از «گسستگی» در هیستری سخن گفته بود، نظریه‌ی خود را در کتاب «آگاهی تقسیم‌شده» (۱۹۷۷) شرح داد. به نظر او ذهن چند سامانه‌ی کنترل نسبتاً مستقل دارد که زیر نظر یک «ناظر اجرایی» کار می‌کنند و هیپنوتیزم می‌تواند ارتباط برخی از این سامانه‌ها با آگاهی را موقتاً قطع کند.
مشهورترین شاهد هیلگارد برای این نظریه، ماجرای یک دانشجوی نابینا بود. به او زیر هیپنوتیزم تلقین شد که ناشنوا شده است و به هیچ صدایی واکنش نشان نداد. سپس هیپنوتیزم‌گر آرام گفت اگر بخشی از او صدا را می‌شنود، انگشت اشاره‌ی دست راستش را بالا ببرد؛ و انگشت بالا رفت. هیلگارد این بخش را «ناظر پنهان» (hidden observer) نامید.
در آزمایش‌های درد نیز وقتی از «ناظر پنهان» افراد پرسیده می‌شد، اغلب درد بیشتری از آنچه خود فرد آشکارا گزارش کرده بود گزارش می‌کرد. هیلگارد این را نشانه‌ی آن می‌دانست که درد در سطحی پنهان از آگاهی ثبت می‌شود.
نقدها: آیا ناظر پنهان ساخته‌ی آزمایش است؟
مفهوم ناظر پنهان از همان آغاز بحث‌برانگیز بود. نیکلاس اسپانوس و هیویت در مقاله‌ای در ۱۹۸۰ با عنوان «ناظر پنهان در بی‌دردی هیپنوتیزمی: کشف یا ساخته‌ی آزمایش؟» نشان دادند که با تغییر دستورها می‌توان کاری کرد که «ناظر پنهان» درد بیشتر یا کمتری گزارش کند. به نظر آن‌ها این پدیده بیشتر پاسخ شرکت‌کنندگان به انتظارهای القاشده در دستورهاست تا کشف بخشی پنهان از ذهن.
پژوهشگران دیدگاه اجتماعی-شناختی، مانند اسپانوس و تئودور باربر، بی‌دردی هیپنوتیزمی را هم بیشتر با انتظار، انگیزه و راهبردهای شناختی توضیح می‌دادند. با این حال نظریه‌ی هیلگارد پایه‌ی نظریه‌های بعدی گسستگی در هیپنوتیزم شد و هنوز یکی از دو جریان اصلی نظری این حوزه به شمار می‌رود.
جمع‌بندی
ارنست هیلگارد پژوهش هیپنوتیزم را از نمایش و ادعا به آزمایشگاه برد. مقیاس‌های استنفورد که او و وایتزنهوفر ساختند، هنوز ابزار اصلی سنجش هیپنوتیزم‌پذیری‌اند و پژوهش‌های او درباره‌ی بی‌دردی هیپنوتیزمی پایه‌ی بسیاری از کاربردهای بالینی امروز است. نظریه‌ی نئودیسوسییشن و مفهوم ناظر پنهان اما همچنان محل بحث‌اند: منتقدانی مانند اسپانوس نشان دادند که ناظر پنهان ممکن است تا حد زیادی ساخته‌ی دستورهای آزمایش باشد. میراث هیلگارد ترکیبی است از روش‌شناسی دقیق که همه آن را پذیرفته‌اند و نظریه‌ای جسورانه که هنوز آزموده می‌شود.
منابع
- Ernest Hilgard – Wikipedia
- Bower, G. H. (2002). Obituary: Ernest R. Hilgard (1904–2001). American Psychologist
- Hilgard, E. R. (1973). A neodissociation interpretation of pain reduction in hypnosis. Psychological Review
- Spanos, N. P. & Hewitt, E. C. (1980). The hidden observer in hypnotic analgesia: Discovery or experimental creation? Journal of Personality and Social Psychology
- Piccione, C., Hilgard, E. R. & Zimbardo, P. G. (1989). On the degree of stability of measured hypnotizability over a 25-year period. Journal of Personality and Social Psychology
- Ernest Hilgard obituary – Los Angeles Times (2001)
سؤالات متداول
روان‌شناس آمریکایی (۱۹۰۴–۲۰۰۱) و استاد دانشگاه استنفورد که با پژوهش درباره‌ی هیپنوتیزم و درد، مقیاس‌های استنفورد و نظریه‌ی نئودیسوسییشن شناخته می‌شود.
نظریه‌ای که می‌گوید ذهن چند سامانه‌ی کنترل نسبتاً مستقل دارد و هیپنوتیزم می‌تواند ارتباط برخی از آن‌ها را با آگاهی موقتاً قطع کند.
اصطلاح هیلگارد برای بخشی از ذهن که به ادعای او در هیپنوتیزم، چیزهایی مانند صدا یا درد را ثبت می‌کند، در حالی که فرد آگاهانه آن را تجربه نمی‌کند.
اسپانوس و هیویت در ۱۹۸۰ نشان دادند که با تغییر دستورها، گزارش‌های ناظر پنهان تغییر می‌کند؛ بنابراین ممکن است این پدیده ساخته‌ی انتظارهای القاشده در آزمایش باشد.
او همراه با آندره وایتزنهوفر فرم‌های A و B (۱۹۵۹) و C (۱۹۶۲) مقیاس‌های هیپنوتیزم‌پذیری استنفورد را ساخت.
«نظریه‌های یادگیری» (۱۹۴۸)، «مقدمه‌ای بر روانشناسی» (۱۹۵۳)، «هیپنوتیزم‌پذیری» (۱۹۶۵)، «هیپنوتیزم در تسکین درد» (۱۹۷۵) و «آگاهی تقسیم‌شده» (۱۹۷۷).
