تیک نات هان کیست؟ زندگی، ذهن‌آگاهی، دهکده‌ی آلو و کتاب‌ها
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: تیک نات هان (Thich Nhat Hanh، ۱۹۲۶ تا ۲۰۲۲) راهب ذن ویتنامی، شاعر و فعال صلح بود که با کتاب‌هایی مثل «معجزه‌ی ذهن‌آگاهی» تمرین آگاهی را به زندگی روزمره‌ی میلیون‌ها نفر آورد. او به‌دلیل مخالفت با جنگ ویتنام ۳۹ سال در تبعید ماند، دهکده‌ی آلو را در فرانسه ساخت و اصطلاح «بودیسم متعهد» را رواج داد. زندگی و آثارش به‌خوبی مستند است؛ مراتب معنوی منسوب به او باور سنت است، نه یافته‌ی علمی.
این مقاله در پنج محور زندگی و ارتباطات تاریخی، روش تمرین، توصیفات و ادعاها، آثار اصلی و ارزیابی شواهد علمی نوشته شده است. اگر تازه با موضوع آشنا می‌شوید، پیش از آن نگاهی به ذهن‌آگاهی چیست و ذن چیست بیندازید. در این مجموعه، چهره‌های دیگری از احیای مدیتیشن در آسیا مثل وبو سایادو و ماهاسی سایادو را هم معرفی کرده‌ایم.
تیک نات هان کیست؟ زندگی و ارتباطات تاریخی
پاسخ مستقیم: پسری از هوئه که در ۱۶ سالگی راهب شد، در جنگ ویتنام راه سومِ صلح را برگزید، تبعید شد و از فرانسه یک جنبش جهانی ذهن‌آگاهی ساخت.
کودکی، نام‌ها و ورود به صومعه
طبق زندگی‌نامه‌ی رسمی دهکده‌ی آلو و ویکی‌پدیا، او ۱۱ اکتبر ۱۹۲۶ در شهر هوئه در مرکز ویتنام به دنیا آمد. نام تولدش در منابع ویتنامی «نگوین سوان بائو» (Nguyễn Xuân Bảo) آمده و برای مدرسه با نام «نگوین دین لانگ» ثبت شد؛ به همین دلیل ویکی‌پدیای فارسی نام دوم را نام اصلی نوشته است. او فرزند پنجم از شش فرزند خانواده بود. خودش بارها تعریف کرده که در کودکی تصویر بودایی آرام و نشسته روی چمن روی جلد یک مجله، آرزوی راهب‌شدن را در او بیدار کرد.
در ۱۹۴۲، در ۱۶ سالگی، به معبد «تو هیئو» (Từ Hiếu) نزدیک هوئه رفت و شاگرد استاد ذن «تان کوی چان تات» شد؛ استادی از تبار مکتب لام تِه (شاخه‌ی ویتنامی مکتب لین‌جی). «تیک» در نام او لقب همه‌ی راهبان در بودیسم آسیای شرقی است و به خاندان شاکیا، خاندان بودا، اشاره دارد. «نات هان» را خودش «یک» و «عمل» ترجمه می‌کرد. شاگردانش او را «تای» (Thầy) یعنی «استاد» صدا می‌زدند.
سایگون، پرینستون و جنبش صلح
در ۱۹۵۱ در سایگون تزکیه‌ی کامل راهبی گرفت و هم‌زمان در دانشگاه سایگون ادبیات خواند. در ۱۹۶۰ با بورس فولبرایت برای مطالعه‌ی ادیان تطبیقی به پرینستون رفت و بعد در دانشگاه کلمبیا درس بودیسم داد. با بازگشت به ویتنام در ۱۹۶۳، در بنیاد دانشگاه بودایی وان هان، انتشارات «لا بوی» و «مدرسه‌ی جوانان برای خدمات اجتماعی» (SYSS) نقش داشت؛ گروهی از داوطلبان که در روستاهای جنگ‌زده مدرسه و درمانگاه می‌ساختند. میان ۱۹۶۴ و ۱۹۶۶ نیز «طریقت میان‌بودن» (Order of Interbeing، به ویتنامی «تیِپ هیِن») را بنیاد گذاشت.
در ۱۹۶۶ برای دعوت به صلح به آمریکا رفت. در همین سفر با مارتین لوتر کینگ دیدار کرد و ویکی‌پدیا تأثیر او را در سخنرانی مشهور کینگ علیه جنگ ویتنام (۱۹۶۷) مهم می‌داند. کینگ در همان سال او را نامزد جایزه‌ی صلح نوبل کرد و نوشت کسی را شایسته‌تر از «این راهب آرام ویتنامی» نمی‌شناسد؛ کمیته‌ی نوبل آن سال جایزه‌ای نداد. توماس مرتون، راهب کاتولیک، هم مقاله‌ای با عنوان «نات هان برادر من است» نوشت. چون او در جنگ طرف هیچ‌یک را نگرفت، هر دو دولت شمال و جنوب اجازه‌ی بازگشتش را ندادند و تبعیدی ۳۹ ساله آغاز شد.
فرانسه، دهکده‌ی آلو و بازگشت به هوئه
در پاریس ریاست هیئت صلح بودایی ویتنام را در جریان مذاکرات صلح پاریس بر عهده گرفت. در دهه‌ی ۱۹۷۰ با همراهی خواهر «چان کونگ» برای نجات پناهجویان قایقی در دریای سنگاپور تلاش کرد و شعر مشهور «مرا به نام‌های راستینم بخوان» را در ۱۹۷۸ در همین دوره نوشت. در ۱۹۸۲ آن دو در دره‌ی دوردونی فرانسه دهکده‌ی آلو را ساختند؛ نام آن از ۱۲۵۰ درخت آلویی است که در زمین کاشتند. به گفته‌ی سایت رسمی، این مرکز به بزرگ‌ترین مرکز خلوت بودایی در غرب تبدیل شد و بعدها صومعه‌هایی در آمریکا، آلمان، تایلند، هنگ‌کنگ و استرالیا به آن پیوستند.
در ۲۰۰۵ پس از ۳۹ سال اجازه‌ی سفر به ویتنام گرفت. در نوامبر ۲۰۱۴ دچار خونریزی شدید مغزی شد و توان سخن گفتن را از دست داد. در ۲۰۱۸ به معبد ریشه‌اش، تو هیئو، بازگشت و ۲۲ ژانویه‌ی ۲۰۲۲ در ۹۵ سالگی همان‌جا درگذشت.
روش دستیابی به تجربه: ذهن‌آگاهی در زندگی روزمره
پاسخ مستقیم: تیک نات هان مدیتیشن را به کارهای ساده‌ی روزانه گره زد: تنفس آگاهانه، راه رفتن آهسته، توقف با صدای زنگ و گوش دادن عمیق. هدف «حضور کامل در همین لحظه» است، نه رسیدن به حالت خاص.
او آموزه‌های بودیسم اولیه، ماهایانه و ذن را با زبان ساده و گاهی با مفاهیم روان‌شناسی غربی درآمیخت و بر تنفس آگاهانه و «چهار بنیاد ذهن‌آگاهی» تکیه کرد. تمرین‌های روزانه‌ی سنت او، به روایت سایت دهکده‌ی آلو و ویکی‌پدیا، این‌هاست:
- تنفس آگاهانه: با دم بدانید که دم می‌آید و با بازدم بدانید که بازدم می‌رود؛ گاهی با جمله‌های کوتاه مثل «دم، آرام می‌شوم؛ بازدم، لبخند می‌زنم».
- مدیتیشن پیاده‌روی: هر قدم را با دم یا بازدم هماهنگ کنید و با تمام حواس روی زمین راه بروید. راهنمای گام‌به‌گام آن را در مدیتیشن پیاده‌روی آورده‌ایم.
- زنگ ذهن‌آگاهی: با شنیدن صدای زنگ (یا هر صدای تکراری مثل زنگ تلفن) دست از کار بکشید و سه نفس آگاهانه بکشید.
- گوش دادن عمیق و گفتار مهربان: شنیدن بدون قضاوت برای کم کردن رنج دیگری؛ او این تمرین را راه‌حلی بی‌خشونت برای درگیری‌ها می‌دانست.
- خوردن آگاهانه: غذا خوردن در سکوت و با توجه به منشأ غذا.
پنج و چهارده تمرین ذهن‌آگاهی
تیک نات هان پنج پیمان اخلاقی سنتی بودایی را به‌صورت «پنج تمرین ذهن‌آگاهی» بازنویسی کرد. تفاوت مهم این است که پیمان‌ها فقط «پرهیز» نیستند و به «عمل مثبت» دعوت می‌کنند؛ مثلاً به جای «دزدی نکن» می‌گوید جلوی سودجویی از رنج انسان‌ها و موجودات دیگر را بگیر. برای طریقت میان‌بودن نیز «چهارده تمرین ذهن‌آگاهی» نوشت که پایه‌ی بودیسم متعهد است.
این شیوه با سبک‌هایی مانند مدیتیشن ویپاسانا در تبار گوئنکا یا زازن در ذن ژاپنی فرق دارد: در کنار خلوت‌ها، تأکید ویژه بر آوردن آگاهی به ظرف‌شستن، راه رفتن و حرف زدن. اگر دنبال تمرین کوتاه و منظم روزانه هستید، دوره‌ی آستانه هم می‌تواند همراه آرامی باشد.
توصیفات و ادعاها: میان‌بودن و بودیسم متعهد
پاسخ مستقیم: ادعای اصلی او فلسفی و اخلاقی است، نه فراطبیعی: همه چیز به هم وابسته است (میان‌بودن) و تمرین معنوی باید به کاهش رنج در جامعه بینجامد (بودیسم متعهد).
میان‌بودن (Interbeing)
تیک نات هان واژه‌ی انگلیسی interbeing را از ترکیب «inter» و «to be» ساخت تا پیوستگی همه‌ی پدیده‌ها را نشان دهد. ریشه‌ی این ایده به سنت هوایان و سوترای آواتامساکا برمی‌گردد. او این آموزه‌ها را با تمثیل‌های ساده بیان می‌کرد: «بدون گل، نیلوفری نیست» (رنج و بیداری به هم وابسته‌اند)، «ابر هرگز نمی‌میرد» (چیزی نابود نمی‌شود، فقط شکل عوض می‌کند) و رابطه‌ی موج و آب برای توضیح فراتر رفتن از تولد و مرگ.
بودیسم متعهد (Engaged Buddhism)
او اصطلاح «بودیسم متعهد» را در کتاب «ویتنام: نیلوفری در دریای آتش» (۱۹۶۷) به کار برد و ریشه‌ی آن را به امپراتور قرن سیزدهم ویتنام، «تران نان تونگ»، نسبت می‌داد. در سال‌های بعد آن را «بودیسم کاربردی» هم نامید. از نگاه او مراقبه بدون مسئولیت اجتماعی ناقص است و فعالیت اجتماعی بدون آرامش درونی به خشم و فرسودگی می‌رسد.
ادعاهای معنوی و جایگاه «روشن‌بین»
شاگردانش او را «استاد ذن» و صاحب بیداری عمیق می‌دانند و او از «انتقال چراغ» (lamp transmission) استادش در ۱۹۶۶ برخوردار شد. در ذنیران، برچسب‌هایی مثل «روشن‌بین» یا «بیدار» برای چنین چهره‌هایی به معنای «مشهور به تحقق در سنت خودش» است، نه اثبات علمی. نکته‌ی جالب این است که خود تیک نات هان از ادعای کرامات دوری می‌کرد و بر همین تنفس و قدم ساده تأکید داشت. جمله‌ی معروفش درباره‌ی بقایایش هم همین را نشان می‌دهد: او گفته بود اگر برایش استوپا ساختند بنویسند «من این‌جا نیستم»، و اگر کسی نفهمید، اضافه کنند «مرا می‌توان در شیوه‌ی نفس کشیدن و راه رفتن شما یافت».
آثار اصلی تیک نات هان
پاسخ مستقیم: بیش از ۱۳۰ کتاب، که بیش از ۱۰۰ عنوان آن به انگلیسی است؛ از راهنماهای ساده‌ی تمرین تا شرح سوتراها، شعر و زندگی‌نامه‌ی بودا.
طبق ویکی‌پدیا، کتاب‌های انگلیسی او تا ۲۰۱۹ بیش از پنج میلیون نسخه فروش داشتند و آثارش به بیش از ۴۰ زبان برگردانده شده‌اند. او در ۱۹۸۶ انتشارات غیرانتفاعی «پارالاکس» (Parallax Press) را بنیاد گذاشت. شناخته‌شده‌ترین آثارش:
| کتاب | سال انتشار انگلیسی | موضوع |
|---|---|---|
| ویتنام: نیلوفری در دریای آتش (Vietnam: Lotus in a Sea of Fire) | ۱۹۶۷ | جنگ، صلح و طرح اصطلاح بودیسم متعهد |
| معجزه‌ی ذهن‌آگاهی (The Miracle of Mindfulness) | ۱۹۷۵ | راهنمای تمرین برای مددکاران اجتماعی در جنگ |
| صلح بودن (Being Peace) | ۱۹۸۷ | صلح درونی پایه‌ی صلح بیرونی |
| صلح در هر قدم (Peace Is Every Step) | ۱۹۹۱ | ذهن‌آگاهی در کارهای روزمره |
| راه کهن، ابرهای سپید (Old Path White Clouds) | ۱۹۹۱ | زندگی‌نامه‌ی روایی بودا |
| قلب آموزه‌ی بودا (The Heart of the Buddha’s Teaching) | ۱۹۹۸ | چهار حقیقت شریف و راه هشت‌گانه |
| خشم (Anger) | ۲۰۰۱ | مراقبت از هیجان‌ها با ذهن‌آگاهی |
| بدون گل، نیلوفری نیست (No Mud, No Lotus) | ۲۰۱۴ | هنر تبدیل رنج |
| هنر زندگی (The Art of Living) | ۲۰۱۷ | هفت تمرکز برای زندگی آگاهانه |
«معجزه‌ی ذهن‌آگاهی» در اصل برای مددکاران جوان مدرسه‌ی SYSS نوشته شد که هر روز با خطر مرگ روبه‌رو بودند؛ خودش در مصاحبه با برنامه‌ی On Being همین را گفته است. در ۲۰۱۴ هم ترجمه‌ی تازه‌ای از «سوترای قلب» منتشر کرد، چون معتقد بود برخی واژه‌گزینی‌های ترجمه‌های قدیمی به سوءبرداشت انجامیده است. خلاصه و فایل این معرفی را می‌توانید از دکمه‌ی دانلود پایین صفحه بگیرید.
ارزیابی شواهد علمی
پاسخ مستقیم: زندگی، فعالیت صلح و کتاب‌هایش کاملاً مستند است. تأثیر او بر رواج ذهن‌آگاهی در غرب پذیرفته شده، اما شواهد بالینی به برنامه‌های استاندارد ذهن‌آگاهی مربوط است، نه به روش شخص او.
نقش او در ذهن‌آگاهی بالینی
طبق ویکی‌پدیا، «معجزه‌ی ذهن‌آگاهی» در پی‌ریزی «شناخت‌درمانی مبتنی بر ذهن‌آگاهی» (MBCT) نقش داشت و مارک ویلیامز از دانشگاه آکسفورد، از پیشگامان MBCT، او را پلی میان روان‌شناسی امروز و حکمت کهن بودایی می‌داند. جان کابات زین، بنیان‌گذار برنامه‌ی کاهش استرس مبتنی بر ذهن‌آگاهی (MBSR)، از جمله شاگردان استادان ذن مانند فیلیپ کاپلو، تیک نات هان و سونگ سان بوده است. پس منصفانه است بگوییم تیک نات هان یکی از الهام‌بخش‌های اصلی بود، نه تنها سرچشمه؛ ذهن‌آگاهی بالینی از ویپاسانای برمه‌ای (مثل تبار او با کین و گوئنکا) و ذن کره‌ای و ژاپنی هم تغذیه کرده است.
پژوهش‌ها چه می‌گویند؟
دو مرور مهم تصویر روشنی می‌دهند. فراتحلیل گویال و همکاران در JAMA Internal Medicine (۲۰۱۴) نشان داد برنامه‌های مدیتیشن ذهن‌آگاهی شواهدی در حد متوسط برای کاهش اضطراب، افسردگی و درد دارند، اما برتری روشنی بر درمان‌های فعال دیگر مثل ورزش نشان ندادند. فراتحلیل داده‌های فردی کویکن و همکاران در JAMA Psychiatry (۲۰۱۶) هم نشان داد MBCT خطر عود افسردگی را در افرادی که سابقه‌ی افسردگی مکرر دارند کاهش می‌دهد. هیچ‌یک از این پژوهش‌ها «روش تیک نات هان» یا اقامت در دهکده‌ی آلو را به‌طور خاص نسنجیده‌اند.
| پرسش | پاسخ بر پایه‌ی منابع |
|---|---|
| آیا زندگی و تبعیدش مستند است؟ | بله؛ زندگی‌نامه‌ی دهکده‌ی آلو، ویکی‌پدیا، بی‌بی‌سی و آرشیو کینگ |
| آیا کینگ او را نامزد نوبل کرد؟ | بله، در ۱۹۶۷؛ آن سال جایزه‌ی صلح اهدا نشد |
| آیا ذهن‌آگاهی اثر علمی دارد؟ | برای اضطراب، افسردگی و پیشگیری از عود افسردگی شواهد متوسط تا خوب هست |
| آیا روش خاص او جداگانه آزموده شده؟ | کارآزمایی بالینی شناخته‌شده‌ای نیافتیم |
| آیا بیداری معنوی او اثبات‌پذیر است؟ | خیر؛ باور سنت و شاگردان |
نقدها و حاشیه‌ها
زندگی او بی‌حاشیه نبود. سفرهای ۲۰۰۵ و ۲۰۰۷ به ویتنام از سوی «کلیسای بودایی متحد ویتنام» (که آن زمان ممنوع بود) نقد شد؛ آن‌ها نگران بودند دولت از این سفرها برای پنهان کردن محدودیت‌های دینی استفاده کند. در ۲۰۰۹ هم صدها راهب و راهبه‌ی پیرو او با خشونت از صومعه‌ی «بات نها» بیرون رانده شدند. برخی پژوهشگران نیز از «تجاری شدن ذهن‌آگاهی» در غرب انتقاد می‌کنند؛ پدیده‌ای که خود تیک نات هان بیشتر بر جنبه‌ی اخلاقی و اجتماعی آن تأکید داشت.
احتیاط: تمرین‌های ذهن‌آگاهی برای بیشتر افراد بی‌خطرند، اما در کسانی که سابقه‌ی تروما، روان‌پریشی یا افسردگی شدید دارند گاهی ناراحتی ایجاد می‌کنند. مدیتیشن جایگزین درمان تخصصی نیست؛ در صورت نیاز با روان‌پزشک یا روان‌درمانگر مشورت کنید.
میراث و شاگردان
پاسخ مستقیم: میراث او شبکه‌ای از صومعه‌ها و گروه‌های تمرین در سراسر جهان، طریقت میان‌بودن و نسلی از معلمان است.
طبق بنیاد تیک نات هان، تا ۲۰۱۷ بیش از ۷۵۰ راهب و راهبه در ۹ صومعه در این سنت زندگی می‌کردند. صومعه‌هایی مانند «بلو کلیف» در نیویورک، «دیر پارک» در کالیفرنیا، «مگنولیا گرو» در میسی‌سی‌پی و «مؤسسه‌ی اروپایی بودیسم کاربردی» در آلمان از مراکز این سنت‌اند. از شاگردان شناخته‌شده‌اش جوآن هالیفاکس است که در ۱۹۹۰ در دهکده‌ی آلو «انتقال چراغ» را از او گرفت و معلم دارما در طریقت میان‌بودن شد. مستند «با من قدم بزن» (Walk with Me، ۲۰۱۷) با روایت بندیکت کامبربچ زندگی روزانه‌ی راهبان دهکده‌ی آلو را نشان می‌دهد.
تیک نات هان را چطور بخوانیم؟
- او را پیش از هر چیز معلم تمرین روزمره بخوانید، نه نظریه‌پرداز پیچیده.
- برای شروع، «معجزه‌ی ذهن‌آگاهی» یا «صلح در هر قدم» کوتاه و عملی‌اند.
- میان‌بودن را با تاریخچه‌ی ذن و سنت هوایان کنار هم بخوانید.
- شواهد علمی را به ذهن‌آگاهی به‌طور عام نسبت دهید و برچسب‌های معنوی را باور سنت بدانید.
جمع‌بندی
تیک نات هان راهبی بود که ذن ویتنامی را با زبانی ساده و جهانی به غرب آورد، صلح را تمرینی روزانه دانست و با دهکده‌ی آلو جامعه‌ای پایدار از تمرین‌کنندگان ساخت. زندگی، تبعید، فعالیت صلح و آثارش به‌خوبی مستند است و پژوهش‌های امروز اثر ذهن‌آگاهی را در حد متوسط تأیید می‌کنند؛ اما مراتب معنوی منسوب به او، مثل هر استاد دیگری، در قلمرو باور قرار دارد.
منابع
- Plum Village؛ Thich Nhat Hanh: Extended Biography.
- ویکی‌پدیا؛ Thích Nhất Hạnh.
- BBC فارسی؛ تیک نات هان، راهب بودایی و پدر ذهن‌آگاهی درگذشت.
- Goyal M. et al. Meditation programs for psychological stress and well-being. JAMA Intern Med, 2014.
- Kuyken W. et al. Efficacy of MBCT in prevention of depressive relapse. JAMA Psychiatry, 2016.
- Mindfulness Bell؛ Dharmacarya Ceremony at Plum Village (1990).
اگر به معلمان معاصر ذهن‌آگاهی علاقه دارید، زندگی آجان چا را هم بخوانید.
برای مسیر غربی ذهن‌آگاهی بالینی، مقاله‌ی جان کابات زین را ببینید.
تیک نات هان (۱۱ اکتبر ۱۹۲۶ تا ۲۲ ژانویه‌ی ۲۰۲۲) راهب ذن ویتنامی، شاعر، نویسنده و فعال صلح بود. او سنت دهکده‌ی آلو (Plum Village) را در فرانسه بنیاد گذاشت و در غرب به «پدر ذهن‌آگاهی» شهرت دارد.
کتاب «معجزه‌ی ذهن‌آگاهی» (۱۹۷۵) و ده‌ها کتاب بعدی‌اش تمرین آگاهی را از صومعه به زندگی روزمره آوردند. منابعی مانند ویکی‌پدیا این کتاب را از زمینه‌های رواج ذهن‌آگاهی در روان‌درمانی می‌دانند؛ اما ذهن‌آگاهی بالینی امروز چند ریشه‌ی دیگر هم دارد.
صومعه و مرکز تمرینی که تیک نات هان و خواهر چان کونگ در ۱۹۸۲ در دره‌ی دوردونی در جنوب غربی فرانسه ساختند. نام آن از درختان آلویی است که در زمین آن کاشتند و امروز شبکه‌ای از صومعه‌ها در چند کشور با همین سنت فعال است.
واژه‌ای که تیک نات هان برای وابستگی متقابل همه‌ی پدیده‌ها ساخت: هیچ چیز جدا و مستقل وجود ندارد. مثال مشهورش این است که در یک برگ کاغذ می‌توان ابر، باران و درخت را دید.
«معجزه‌ی ذهن‌آگاهی»، «صلح در هر قدم»، «قلب آموزه‌ی بودا»، «خشم»، «بدون گل، نیلوفری نیست» و «هنر زندگی» از شناخته‌شده‌ترین آثار او هستند. او بیش از ۱۳۰ کتاب منتشر کرد.
بله، با دکمه‌ی دانلود PDF پایین صفحه می‌توانید نسخه‌ی کامل همین معرفی تیک نات هان را بگیرید.
