زن شمن کیست؟ زنان شمن در کره، ژاپن، سیبری و اینوئیت
فهرست مطالب
زن شمن به زنی گفته می‌شود که در فرهنگ خود نقش میانجی میان انسان و جهان ارواح را دارد: درمان آیینی، پیشگویی، همراهی مردگان و برگزاری مراسم جمعی. در بسیاری از سنت‌ها، از کره و ژاپن تا سیبری، قطب شمال و جنوب شیلی، زنان شمن نه استثنا بلکه بخش اصلی این نقش بوده‌اند. با این حال جایگاه آن‌ها از فرهنگی به فرهنگ دیگر فرق می‌کند و نمی‌توان یک تصویر واحد برای همه ساخت.
در این مقاله می‌بینید زن شمن (زنان شمن یا شمن زن) در هر منطقه چه نامی دارد، چرا در برخی جوامع بیشتر شمن‌ها زن‌اند و در برخی دیگر کمتر، و چطور می‌شود این موضوع را بدون افسانه‌سازی و با احترام فرهنگی فهمید. اگر هنوز با خود مفهوم شمن آشنا نیستید، اول مقاله‌ی شمن چیست را بخوانید.
زن شمن کیست؟
زن شمن آیین‌گزاری است که جامعه‌اش باور دارد می‌تواند با ارواح، نیاکان یا نیروهای طبیعت ارتباط بگیرد و این توانایی را برای درمان، راهنمایی یا حفظ نظم جمعی به کار ببرد.
کار زن شمن معمولاً همان کاری است که شمن مرد انجام می‌دهد: ورود به حالت خلسه با طبل، آواز یا رقص، سفر شمنی به جهان‌های بالا و پایین، گفت‌وگو با روح بیمار یا روح درگذشته، و برگزاری پیشکش‌های فصلی. تفاوت بیشتر در جایگاه اجتماعی، نوع ارواحی که با آن‌ها کار می‌کند و شیوه‌ی انتقال این نقش در خانواده است.
در زبان‌های مختلف واژه‌ی جداگانه‌ای برای شمن زن وجود دارد. مثلاً در میان یاکوت‌ها و بوریات‌ها واژه‌ی «اوداگان» برای زن شمن به کار می‌رود، در حالی که در کره «مودانگ» عملاً بیشتر به زنان اشاره دارد. همین واژه‌ها نشان می‌دهد زنان شمن در این فرهنگ‌ها دسته‌ای شناخته‌شده و قدیمی بوده‌اند، نه پدیده‌ای تازه.
شمن زن با جادوگر و فالگیر چه فرقی دارد؟
در نگاه مردم‌شناسی، شمن نقش اجتماعی پذیرفته‌شده‌ای دارد و معمولاً برای جمع کار می‌کند، اما جادوگر یا فالگیر در بسیاری از فرهنگ‌ها جایگاه دیگری دارد. برای جزئیات بیشتر، مقاله‌ی تفاوت شمن و جادوگر و فالگیر را ببینید.
آیا اولین شمن‌ها زن بودند؟
پاسخ قطعی وجود ندارد؛ برخی پژوهشگران می‌گویند زنان در شمنیزم کهن نقش پررنگی داشته‌اند، اما شواهد باستان‌شناسی برای این‌که «اولین شمن‌ها» زن بوده‌اند کافی نیست.
یکی از نمونه‌هایی که در این بحث زیاد نقل می‌شود، گوری حدود دوازده هزار ساله در غار هیلازون تختیت در منطقه‌ی جلیل در شرق مدیترانه است. در این گور، زنی مسن همراه با پوسته‌ی لاک‌پشت‌ها، بخش‌هایی از بدن جانوران و اشیای خاص دفن شده بود و پژوهشگرانی که آن را در سال ۲۰۰۸ منتشر کردند، او را احتمالاً یک شمن دانستند. این تفسیر جالب است، اما باید یادمان باشد که از روی یک گور نمی‌شود درباره‌ی همه‌ی جوامع کهن حکم داد.
انسان‌شناس آمریکایی باربارا تدلاک در کتاب «زن در بدن شمن» (۲۰۰۵) استدلال کرد که نقش زنان در تاریخ شمنیزم کم‌گزارش شده است. به نظر او بسیاری از سفرنامه‌نویسان و مردم‌شناسان اولیه مرد بودند، بیشتر با مردان گفت‌وگو می‌کردند و آیین‌های زنانه را کمتر می‌دیدند. این نقد درباره‌ی سوگیری منابع منطقی است، حتی اگر نتیجه‌ی آن «تقدم زنان» نباشد.
زنان شمن در سیبری و مغولستان چه جایگاهی داشتند؟
در سیبری و مغولستان هم زنان و هم مردان شمن می‌شدند، اما جایگاه زنان از قومی به قوم دیگر فرق داشت و گاهی محدودیت‌هایی برایشان در نظر گرفته می‌شد.
در میان یاکوت‌ها (ساخاها) زن شمن «اوداگان» نامیده می‌شد و در برخی روایت‌ها اوداگان‌ها از شمن‌های مرد قوی‌تر توصیف شده‌اند. در مغولستان هم واژه‌ی «اودگن» برای زن شمن و «بوو» برای شمن مرد رایج است. امروزه در اولان‌باتور و دیگر شهرهای مغولستان زنان شمن بسیاری فعال‌اند و بخشی از احیای این سنت پس از دوره‌ی شوروی را آن‌ها پیش برده‌اند.
در مقابل، در برخی گزارش‌های مردم‌نگاری درباره‌ی آلتایی‌ها آمده که زنان شمن فقط با ارواح جهان پایین کار می‌کردند و اجازه‌ی آیین برای خدایان جهان بالا را نداشتند. این تفاوت‌ها نشان می‌دهد نباید از «شمنیزم سیبری» یک تصویر یکدست ساخت. برای آشنایی با جهان سه‌لایه و طبل در این منطقه، مقاله‌ی شمنیزم سیبری را ببینید.
در دوره‌ی شوروی، شمن‌ها چه زن و چه مرد سرکوب شدند، طبل‌ها و لباس‌ها مصادره شد و بسیاری از آن‌ها امروز در موزه‌ها نگهداری می‌شوند. لباس‌های آیینی که امروز در موزه‌های هلسینکی، سن‌پترزبورگ یا نیویورک می‌بینیم، بخشی از همین میراث‌اند.
چرا در کره بیشتر شمن‌ها زن هستند؟
در کره، مودانگ‌ها یا شمن‌های سنتی به‌طور تاریخی بیشتر زن بوده‌اند و این نقش اغلب از راه «بیماری شمنی» یا وراثت خانوادگی به آن‌ها می‌رسید.
شمنیزم کره‌ای یا موسوک قرن‌ها در کنار آیین‌های کنفوسیوسی و بودایی زنده ماند. در جامعه‌ای که آیین‌های رسمی نیاکان بیشتر در اختیار مردان بود، فضای آیین‌های خانگی، درمانی و تسلی‌بخش به‌تدریج به زنان سپرده شد. مودانگ در مراسم «گوت» با لباس‌های رنگی، بادبزن، زنگوله و رقص، ارواح را فرا می‌خواند و برای سلامت خانواده، آرامش روح درگذشتگان یا موفقیت ماهیگیران دعا می‌کند.
بسیاری از مودانگ‌ها روایت می‌کنند که پیش از پذیرش نقش، دوره‌ای از بیماری جسمی یا روانی بی‌دلیل را گذرانده‌اند که در فرهنگ کره «سین‌بیونگ» یا بیماری روح نامیده می‌شود. از نگاه سنت، این بیماری با پذیرش آیین آغازین آرام می‌شود. از نگاه پژوهش، این روایت‌ها را باید هم در بستر فرهنگی و هم با توجه به سلامت روان فرد خواند. آیین «یونگ‌دونگ‌گوت» جزیره‌ی ججو که مراسم زنان غواص و ماهیگیران است، در سال ۲۰۰۹ در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شد. جزئیات بیشتر را در مقاله‌ی شمن در کره بخوانید.
زنان شمن در ژاپن و اوکیناوا چه می‌کنند؟
در ژاپن، ایتاکوها (زنان نابینای واسطه‌ی ارواح در شمال)، میکوها (زنان خدمتگزار معبد) و در اوکیناوا یوتاها و نوروها از مهم‌ترین چهره‌های زنانه‌ی سنت شمنی‌اند.
یکی از قدیمی‌ترین نام‌ها در تاریخ ژاپن «هیمیکو» است؛ ملکه‌ای که در یک متن چینی قرن سوم میلادی توصیف شده و گفته‌اند با آیین‌های ارتباط با ارواح بر مردم فرمان می‌راند. مجسمه‌های گلی «هانیوا» از دوره‌ی کوفون (قرن سوم تا ششم میلادی) هم زنانی با جامه‌ی آیینی را نشان می‌دهند که بسیاری از موزه‌ها آن‌ها را «زن شمن» معرفی می‌کنند.
ایتاکوها به‌طور سنتی زنان نابینایی بودند که پس از آموزش سخت نزد استاد، در مراسمی به نام «کوچی‌یوسه» صدای درگذشتگان را برای خانواده‌ها بازگو می‌کردند. امروز تعداد آن‌ها بسیار کم شده و بیشتر در جشن‌های کوه اوسوره دیده می‌شوند. برای مقایسه‌ی ایتاکو و میکو، مقاله‌ی شمنیزم ژاپنی را ببینید. در اوکیناوا هم «نورو»ها کاهنه‌های رسمی روستا و «یوتا»ها واسطه‌های مردمی بودند که اغلب زن‌اند.
زن شمن در قطب شمال و میان اینوئیت‌ها چه نقشی داشت؟
در فرهنگ اینوئیت، شمن یا «آنگاکوک» می‌توانست زن یا مرد باشد؛ زنان کمتر به این نقش می‌رسیدند، اما برخی از مشهورترین آنگاکوک‌ها زن بوده‌اند.
مشهورترین نمونه «اوواونوک» از اینوئیت‌های ایگلولیک است. کنود راسموسن، کاشف دانمارکی-گرینلندی، در سفر پنجم تول (دهه‌ی ۱۹۲۰) سروده‌ای از او را ثبت کرد که امروز در مجموعه‌های شعر بومی نقل می‌شود. در این روایت، اوواونوک پس از تجربه‌ای ناگهانی که آن را برخورد با یک گوی نورانی توصیف کرده‌اند، به آنگاکوک تبدیل شد.
آنگاکوک‌ها در اسطوره‌ی «سِدنا»، بانوی دریا، نقش مهمی داشتند: باور این بود که وقتی تابوها شکسته شود، سدنا جانوران دریایی را پنهان می‌کند و شمن باید در سفر روحی به ته دریا برود و موهای او را شانه کند تا شکار دوباره ممکن شود. این اسطوره نشان می‌دهد که در جهان‌بینی اینوئیت، رابطه با یک نیروی زنانه‌ی قدرتمند در مرکز آیین بوده است.
ماچی‌ها و زنان شمن در آمریکای جنوبی و آفریقا
در میان ماپوچه‌های شیلی و آرژانتین، «ماچی»ها که امروز بیشتر زن‌اند، اصلی‌ترین درمانگران آیینی‌اند؛ در جنوب آفریقا هم بسیاری از سانگوماها زن هستند.
ماچی با طبلی به نام «کولترون» و ستونی چوبی و پله‌دار به نام «رِوه» شناخته می‌شود. او در مراسم درمانی «ماچیتون» با آواز، طبل و گیاهان به درمان بیمار می‌پردازد و در آیین بزرگ جمعی هم حضور دارد. پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهد که زنانه‌شدن نقش ماچی تا حدی در قرن نوزدهم و بیستم، هم‌زمان با تغییرات سیاسی و اجتماعی جامعه‌ی ماپوچه، شدت گرفته است.
در فیلیپین پیش از استعمار، «بابایلان»ها که بیشتر زن بودند، درمانگر، واسطه‌ی ارواح و نگهبان دانش گیاهی جامعه بودند. در جنوب آفریقا، بسیاری از درمانگران سنتی که با نیاکان در ارتباط‌اند زن هستند؛ برای آشنایی با این سنت، مقاله‌ی سانگوما را ببینید.
زنان شمن را چگونه باید فهمید؟ چند باور رایج و واقعیت
زن شمن نه «جادوگر زن» است و نه نماد عمومی «انرژی زنانه»؛ او آیین‌گزاری در یک جامعه‌ی مشخص با قواعد، زبان و تاریخ خاص خودش است.
- باور: «شمنیزم ذاتاً مردانه است.» واقعیت: در کره، اوکیناوا، بخش‌هایی از مغولستان و میان ماپوچه‌ها بیشتر شمن‌ها زن‌اند.
- باور: «همه‌ی فرهنگ‌ها زنان شمن را برابر می‌دانستند.» واقعیت: در برخی جوامع زنان با محدودیت‌های آیینی روبه‌رو بودند و به برخی مراسم راه نداشتند.
- باور: «هر زن شهودی یک زن شمن است.» واقعیت: در فرهنگ‌های بومی، شمن شدن با فراخوانده‌شدن، آموزش طولانی و پذیرش جامعه همراه است، نه فقط با حس درونی.
- باور: «زن شمن یعنی همان کاهنه‌ی معبد.» واقعیت: کاهنه‌ها اغلب آیین‌های رسمی و ثابت را اجرا می‌کنند، اما شمن با خلسه و ارتباط مستقیم با ارواح کار می‌کند؛ گاهی این دو نقش با هم هم‌پوشانی دارند.
نکته‌ی مهم دیگر این است که در غرب، از دهه‌ی ۱۹۸۰ به بعد، جنبش‌هایی با نام «شمنیزم زنانه» یا «زن وحشی» شکل گرفت که بیشتر به رشد فردی و معنویت معاصر مربوط‌اند تا سنت‌های بومی. این جنبش‌ها می‌توانند برای برخی افراد الهام‌بخش باشند، اما نباید آن‌ها را با میراث مودانگ‌ها یا آنگاکوک‌ها یکی دانست. برای این تفاوت، مقاله‌ی شمنیزم معاصر مفید است.
آیا یک زن امروز می‌تواند شمن شود؟
در سنت‌های بومی، شمن شدن به فراخوان، استاد و پذیرش جامعه بستگی دارد و با یک دوره‌ی کوتاه به دست نمی‌آید؛ اما یادگیری تمرین‌هایی مثل سفر با طبل در قالب شمنیزم معاصر برای همه آزاد است.
اگر به این مسیر علاقه دارید، چند نکته را در نظر بگیرید:
- بین یادگیری و ادعا فرق بگذارید. شرکت در کارگاه طبل‌زنی یا سفر شمنی به شما تجربه می‌دهد، اما عنوان «شمن» در فرهنگ‌های بومی لقبی است که جامعه می‌دهد.
- از تصاحب فرهنگی پرهیز کنید. لباس، نمادها و آیین‌های مقدس یک قوم را بدون اجازه و شناخت تقلید نکنید.
- سلامت روان را جدی بگیرید. تجربه‌های شدید خلسه، شنیدن صدا یا بیماری‌های طولانی را نباید فقط «فراخوان شمنی» تعبیر کرد؛ اگر نگران هستید، با متخصص سلامت روان مشورت کنید.
- با ابزار ساده شروع کنید. طبل شمنی یا جغجغه‌ی شمنی و ریتم یکنواخت، پایه‌ی بسیاری از تمرین‌های معاصر است.
نمونه‌ی یک زن معاصر که میان سنت و پژوهش پل زده، جوآن هالیفاکس است که درباره‌ی شمن‌ها و همراهی با بیماران در حال مرگ کار کرده است؛ زندگی او را در مقاله‌ی جوآن هالیفاکس کیست بخوانید.
جمع‌بندی
زن شمن در بسیاری از فرهنگ‌ها، از مودانگ کره‌ای تا اوداگان یاکوت و ماچی ماپوچه، نقش اصلی آیین و درمان را داشته است، ولی جایگاه او همه‌جا یکسان نبوده است.
بهترین راه شناخت زنان شمن، دیدن هر سنت در بستر خودش است: نام محلی، شیوه‌ی آموزش، ارواحی که با آن‌ها کار می‌شود و تاریخ سرکوب یا احیای آن. با این نگاه، هم از افسانه‌سازی دور می‌مانیم و هم سهم واقعی زنان در تاریخ شمنیزم را می‌بینیم. برای دیدی کلی درباره‌ی شمنیزم در جهان، می‌توانید مدخل شمنیزم در دانشنامه‌ی بریتانیکا را هم ببینید.
پرسش‌های متداول درباره‌ی زن شمن
پاسخ کوتاه پرسش‌های رایج درباره‌ی زن شمن را در ادامه می‌خوانید.
زن شمن آیین‌گزاری است که جامعه‌اش باور دارد می‌تواند با ارواح و نیاکان ارتباط بگیرد و این توانایی را برای درمان آیینی، پیشگویی و برگزاری مراسم جمعی به کار ببرد.
در کره، اوکیناوا و میان ماپوچه‌های شیلی بیشتر شمن‌ها زن‌اند. در مغولستان امروز هم زنان شمن بسیاری فعال‌اند و در فیلیپین پیش از استعمار بابایلان‌ها بیشتر زن بودند.
در مغولستان واژه‌ی اودگن برای زن شمن و بوو برای شمن مرد به کار می‌رود. نزد یاکوت‌ها و بوریات‌ها نام زن شمن اوداگان است.
شواهد کافی برای این ادعا وجود ندارد. برخی گورهای کهن مثل گور هیلازون تختیت به زن شمن نسبت داده شده‌اند، اما از چند نمونه نمی‌توان درباره‌ی همه‌ی جوامع کهن حکم داد.
در سنت‌های بومی، شمن شدن به فراخوان، آموزش طولانی و پذیرش جامعه بستگی دارد. یادگیری تمرین‌هایی مثل سفر با طبل در شمنیزم معاصر برای همه آزاد است، اما بهتر است عنوان شمن را با احتیاط به کار ببریم.
