کاکتوس پیوت چیست؟ گیاه آیینی شمن‌های بومی آمریکا، مسکالین، خطرها و قانون

کاکتوس پیوت با بدنه‌ی سبز دکمه‌ای و دو گل صورتی در گلدان سفالی پر از سنگ‌ریزه؛ تصویر مقاله‌ی کاکتوس پیوت

فهرست مطالب

کاکتوس پیوت (Lophophora williamsii) کاکتوسی کوچک، گرد و بی‌خار است که در بیابان‌های شمال مکزیک و جنوب تگزاس می‌روید و ماده‌ی روان‌گردانی به نام مسکالین دارد. پیوت هزاران سال است که در آیین‌های بومیان آمریکا، به‌ویژه شمن‌های قوم هویچول و اعضای کلیسای بومیان آمریکا، گیاهی مقدس به شمار می‌رود. مصرف آن خطرهای بدنی و روانی دارد و در بیشتر کشورها، از جمله ایران، غیرقانونی است.

در این مطلب می‌بینیم پیوت از نظر گیاه‌شناسی چه ویژگی‌هایی دارد، در سنت شمنی چه نقشی بازی می‌کند، مسکالین چه اثری بر مغز می‌گذارد و چرا پژوهشگران و خود بومیان درباره‌ی مصرف بیرون از آیین هشدار می‌دهند. اگر با مفهوم شمن آشنا نیستید، اول مطلب شمن چیست را بخوانید.

کاکتوس پیوت چیست و کجا می‌روید؟

پیوت کاکتوسی کوچک، دکمه‌ای شکل و آبی‌مایل به سبز است که به‌طور طبیعی فقط در بیابان چیهواهوا، یعنی شمال و مرکز مکزیک و جنوب تگزاس، می‌روید.

نام پیوت از واژه‌ی peyotl در زبان ناواتل، زبان آزتک‌ها، گرفته شده است و نام علمی آن در ویکی‌پدیای فارسی هم ثبت شده است. این گیاه برخلاف بیشتر کاکتوس‌ها خار ندارد و به‌جای آن روی هر برجستگی دسته‌ای کرک سفید و نرم دیده می‌شود. بخش بالایی گیاه که از خاک بیرون است، «دکمه» نامیده می‌شود و ریشه‌ای ضخیم و هویجی شکل در زیر خاک دارد. گل‌های کوچک صورتی یا سفید آن از وسط تاج بیرون می‌آیند.

ویژگی مهم دیگر پیوت رشد بسیار کند آن است. یک بوته ممکن است سال‌ها طول بکشد تا به اندازه‌ای برسد که برداشت شود. همین موضوع باعث شده برداشت بی‌رویه جمعیت وحشی آن را کم کند و اتحادیه‌ی بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) پیوت را در فهرست گونه‌های آسیب‌پذیر قرار دهد.

تفاوت پیوت با کاکتوس سن پدرو

کاکتوس سن پدرو (Echinopsis pachanoi) هم مسکالین دارد، اما گیاهی ستونی و بلند از کوه‌های آند در پرو و اکوادور است و در سنت شفادهندگان آندی جایگاه دارد. پیوت کوچک و کندرشد است و سنت آیینی‌اش به مکزیک و آمریکای شمالی تعلق دارد. آیاهواسکا هم گاهی با این دو اشتباه گرفته می‌شود، در حالی که نوشیدنی‌ای آمازونی با ماده‌ی مؤثر کاملاً متفاوتی است؛ برای آشنایی با آن مطلب آیاهواسکا چیست را ببینید.

اینفوگرافیک مقایسه‌ی پیوت، سن پدرو و آیاهواسکا از نظر خاستگاه، شکل گیاه، ماده‌ی اصلی و سنت آیینی
جدول مقایسه‌ی پیوت با سن پدرو و آیاهواسکا؛ سه گیاه آیینی با خاستگاه و ماده‌ی مؤثر متفاوت

پیوت در آیین شمنی چه جایگاهی دارد؟

در سنت‌های بومی، پیوت ماده‌ای تفریحی نیست؛ گیاهی مقدس، معلم و دارو است که فقط در آیین جمعی، با راهنمایی شمن یا رهبر مراسم و همراه با دعا و سرود مصرف می‌شود.

شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد پیوت هزاران سال پیش در منطقه شناخته شده بود. نمونه‌هایی از دکمه‌های پیوت در غارهای جنوب تگزاس پیدا شده که قدمت آن‌ها به چند هزار سال پیش می‌رسد. وقتی اسپانیایی‌ها به مکزیک رسیدند، مصرف آیینی پیوت را بت‌پرستی دانستند و دادگاه تفتیش عقاید در سال ۱۶۲۰ آن را ممنوع کرد. با این حال، آیین‌ها در مناطق دورافتاده ادامه پیدا کرد.

زیارت هویچول‌ها به ویریکوتا

قوم هویچول (ویکساریکا) در کوهستان‌های غرب مکزیک زندگی می‌کنند و پیوت در مرکز جهان‌بینی آن‌ها قرار دارد. آن‌ها پیوت، گوزن و ذرت را سه‌گانه‌ی مقدسی می‌دانند که با هم پیوند دارند. هر سال گروهی از زائران به رهبری مارااکامه، یعنی شمن قبیله، صدها کیلومتر راه می‌روند تا به ویریکوتا، سرزمین مقدسی در ایالت سن لوئیس پوتوسی، برسند. در این سفر، پیدا کردن پیوت «شکار» نامیده می‌شود و نخستین گیاه پیداشده مانند گوزنی مقدس با تیر نشانه گرفته می‌شود.

زائران پیش از سفر اعتراف آیینی می‌کنند، روزه می‌گیرند و قواعد سختی را رعایت می‌کنند. مردم‌شناس آمریکایی باربارا مایرهوف این زیارت را در کتاب «شکار پیوت» ثبت کرد و پیتر فرست هم در پژوهش‌هایش نشان داد که پیوت در هنر، اسطوره و آیین هویچول‌ها چه جایگاه عمیقی دارد. بسیاری از نقش‌های رنگارنگ هنر نخ‌دوزی هویچول‌ها هم از رؤیاهای همین آیین الهام گرفته‌اند.

کلیسای بومیان آمریکا

از اواخر قرن نوزدهم، آیین پیوت به میان قبایل دشت‌های آمریکا رسید و با عناصری از مسیحیت درآمیخت. نتیجه‌ی این آمیختگی، کلیسای بومیان آمریکا (Native American Church) بود که در سال ۱۹۱۸ در اوکلاهما به‌طور رسمی ثبت شد. مراسم این کلیسا معمولاً تمام شب در یک خیمه‌ی سرخپوستی (تیپی) برگزار می‌شود. رهبر مراسم که «مرد راه» نامیده می‌شود، کنار آتش می‌نشیند و شرکت‌کنندگان با طبل آبی، جغجغه و عصای آیینی به نوبت سرود می‌خوانند و دعا می‌کنند. هدف این مراسم شفا، دعا برای خانواده و جامعه، و ترک الکل عنوان می‌شود.

در هر دو سنت، پیوت به‌تنهایی معنا ندارد. موسیقی، روزه، دعا، قواعد اخلاقی و حضور رهبر باتجربه بخش جدانشدنی آیین است. این همان نکته‌ای است که مصرف بیرون از آیین را از تجربه‌ی سنتی جدا می‌کند و شبیه نقشی است که سفر شمنی با طبل و ریتم در سنت‌های دیگر دارد.

مسکالین چیست و پیوت چه اثری بر مغز دارد؟

مسکالین ماده‌ی اصلی روان‌گردان پیوت است که با اثر بر گیرنده‌های سروتونین در مغز، ادراک دیداری، احساس زمان و حالت هیجانی را برای چند ساعت تغییر می‌دهد.

آرتور هفتر، داروشناس آلمانی، در سال ۱۸۹۷ مسکالین را از پیوت جدا کرد و نشان داد اثر روانی گیاه بیشتر به همین ماده مربوط است. چند دهه بعد، آلدوس هاکسلی تجربه‌اش با مسکالین را در کتاب «درهای ادراک» (۱۹۵۴) نوشت و این ماده را در فرهنگ غرب مشهور کرد. مسکالین مانند دیگر روان‌گردان‌های کلاسیک به گیرنده‌ی سروتونینی 5-HT2A متصل می‌شود. پیوت علاوه بر مسکالین چند آلکالوئید دیگر هم دارد که ممکن است بر تجربه‌ی کلی اثر بگذارند.

طبق مرورهای علمی، اثر پیوت معمولاً یک تا دو ساعت بعد از مصرف شروع می‌شود و ممکن است تا حدود ۱۰ تا ۱۲ ساعت ادامه پیدا کند. تهوع و استفراغ در ساعت‌های اول بسیار شایع است. تغییرات بدنی شامل گشاد شدن مردمک، بالا رفتن ضربان قلب، فشار خون و دمای بدن است. از نظر روانی، رنگ‌ها و الگوها پررنگ‌تر دیده می‌شوند، احساس زمان تغییر می‌کند و هیجان‌ها شدیدتر می‌شوند. یک مرور جامع درباره‌ی پیوت و مسکالین که در سال ۲۰۲۳ منتشر شد، تأکید می‌کند نتیجه‌ی این تجربه به‌شدت به ذهنیت فرد و محیط وابسته است؛ متن کامل آن در پاب‌مد سنترال در دسترس است.

خط زمانی تاریخ پیوت از نمونه‌های باستانی تا قانون ۱۹۹۴ آمریکا
خط زمانی پیوت؛ از غارهای باستانی تگزاس تا به رسمیت شناختن مصرف آیینی بومیان

آیا پیوت خاصیت درمانی دارد؟

بومیان از پیوت برای درد، تب و زخم هم استفاده می‌کردند، اما امروز هیچ کاربرد درمانی تأییدشده‌ای برای پیوت یا مسکالین وجود ندارد و پژوهش‌ها هنوز در مرحله‌ی ابتدایی‌اند.

در سال‌های اخیر، موج تازه‌ی پژوهش روی روان‌گردان‌ها مثل سیلوسایبین، توجه‌ها را به مسکالین هم جلب کرده است. چند پژوهش پرسشنامه‌ای نشان داده‌اند برخی افراد پس از مصرف آیینی کاهش افسردگی، اضطراب یا مصرف الکل را گزارش می‌کنند. یک پژوهش در اعضای ناواهوی کلیسای بومیان آمریکا هم نشانه‌ای از آسیب شناختی در کسانی که به‌طور مکرر در آیین شرکت می‌کردند، پیدا نکرد. اما این پژوهش‌ها کارآزمایی بالینی کنترل‌شده نیستند و نمی‌توان از آن‌ها نتیجه گرفت که پیوت درمان بیماری خاصی است.

نکته‌ی مهم این است که این گزارش‌ها از درون یک سنت آیینی با قواعد و حمایت جمعی آمده‌اند. همان ماده در محیطی بی‌برنامه و بدون حمایت می‌تواند تجربه‌ای ترسناک و آسیب‌زا بسازد. اگر با افسردگی، اضطراب یا اعتیاد درگیر هستید، راه درست مراجعه به روان‌پزشک یا روان‌درمانگر است، نه آزمایش با گیاهان روان‌گردان.

مصرف پیوت چه خطرهایی دارد؟

پیوت می‌تواند تهوع شدید، بالا رفتن فشار خون و ضربان قلب، اضطراب و وحشت و در افراد مستعد، علائم روانی جدی ایجاد کند؛ برای همین مصرف خودسرانه‌ی آن خطرناک است.

خطرهای بدنی برای کسانی که بیماری قلبی، فشار خون بالا یا مشکلات کبدی دارند جدی‌تر است. تداخل با برخی داروها، از جمله داروهای ضدافسردگی و داروهای قلبی، هم ممکن است خطر را بیشتر کند. خطر روانی مهم‌تر است: در کسانی که خودشان یا خانواده‌شان سابقه‌ی اسکیزوفرنی، اختلال دوقطبی یا روان‌پریشی دارند، روان‌گردان‌ها ممکن است علائم را بیدار یا تشدید کنند. گزارش‌های نادری هم از اختلال ادراکی ماندگار پس از مصرف روان‌گردان‌ها وجود دارد که در آن تغییرات دیداری بعد از پایان اثر هم برمی‌گردند.

خطر دیگر به رفتار مربوط است. ادراک تغییرکرده و قضاوت ضعیف ممکن است به رانندگی، سقوط یا تصمیم‌های پرخطر منجر شود. خرید پیوت یا «مسکالین» از بازار غیررسمی هم این خطر را دارد که ماده‌ی فروخته‌شده چیز دیگری باشد. از همه‌ی این‌ها گذشته، مصرف پیوت در ایران با مجازات قانونی همراه است.

کارت‌های خطرهای مصرف پیوت شامل تهوع، فشار و ضربان قلب، اضطراب، خطر روانی، رفتار پرخطر و خطر قانونی
شش خطر مهم مصرف پیوت؛ از تهوع و فشار خون تا خطر روانی و پیامد قانونی

وضعیت قانونی پیوت چیست؟

مسکالین در کنوانسیون ۱۹۷۱ سازمان ملل جزو مواد روان‌گردان تحت کنترل است و نگهداری و مصرف پیوت در بیشتر کشورها، از جمله ایران، غیرقانونی است؛ چند استثنای محدود فقط برای مصرف آیینی بومیان وجود دارد.

در ایالات متحده، دیوان عالی در پرونده‌ی معروفی در سال ۱۹۹۰ حکم داد ایالت‌ها می‌توانند مصرف آیینی پیوت را هم ممنوع کنند. این حکم واکنش گسترده‌ای ایجاد کرد و کنگره در سال ۱۹۹۴ با اصلاح قانون آزادی دینی سرخپوستان آمریکا، مصرف آیینی پیوت را برای اعضای قبایل به رسمیت شناخته‌شده‌ی فدرال مجاز کرد؛ تاریخچه‌ی این کلیسا و مبارزه‌ی حقوقی‌اش در دانشنامه‌ی بریتانیکا آمده است. در مکزیک هم مصرف سنتی هویچول‌ها تا حدی پذیرفته شده، اما برداشت و حمل پیوت برای دیگران ممنوع است.

این استثناها به معنای آزاد بودن پیوت نیست. حتی بسیاری از رهبران بومی با رواج مصرف تفریحی و «گردشگری روان‌گردان» مخالف‌اند، چون هم گیاه کندرشد را در خطر انقراض قرار می‌دهد و هم آیینی مقدس را به کالا تبدیل می‌کند.

چرا بومیان نگران آینده‌ی پیوت هستند؟

برداشت بی‌رویه، از بین رفتن زیستگاه و رشد تقاضای غیربومی جمعیت پیوت وحشی را کاهش داده و نگرانی جدی‌ای درباره‌ی دسترسی آیندگان به این گیاه مقدس ایجاد کرده است.

چون پیوت سال‌ها طول می‌کشد تا بزرگ شود، برداشت نادرست، به‌ویژه کندن ریشه، بوته را برای همیشه از بین می‌برد. کشاورزی، معدن‌کاوی و توسعه‌ی شهری هم زیستگاه آن را محدود کرده است. برخی گروه‌های بومی و سازمان‌های حفاظتی تلاش می‌کنند با آموزش برداشت درست، حفاظت از زمین‌های مقدس مثل ویریکوتا و کاشت دوباره، این گیاه را حفظ کنند. هویچول‌ها سال‌هاست با طرح‌های معدن‌کاوی در ویریکوتا مخالفت می‌کنند، چون این سرزمین را قلب جهان معنوی خود می‌دانند.

این بحث نشان می‌دهد که احترام به سنت‌های شمنی فقط شناختن باورها نیست؛ رعایت مرزهای فرهنگی و خودداری از تقلید سطحی آیین‌ها هم بخشی از آن است. همین نگاه را در مطلب شمنیزم آمازون هم درباره‌ی گردشگری آیاهواسکا دنبال کرده‌ایم.

جمع‌بندی

کاکتوس پیوت گیاهی کوچک با تاریخی طولانی است که برای هویچول‌ها و اعضای کلیسای بومیان آمریکا معلمی مقدس و بخشی از هویت فرهنگی است. مسکالین موجود در آن ادراک را برای ساعت‌ها تغییر می‌دهد، اما با خطرهای بدنی، روانی و قانونی همراه است و هیچ کاربرد درمانی تأییدشده‌ای ندارد. شناخت پیوت به ما کمک می‌کند سنت‌های شمنی را بهتر بفهمیم، بدون اینکه آیینی مقدس را به تجربه‌ای پرخطر و بی‌ریشه تبدیل کنیم. برای مقایسه‌ی شمن با نقش‌های مشابه، مطلب تفاوت شمن و جادوگر را هم بخوانید.

آیا کاکتوس پیوت در ایران پیدا می‌شود؟

پیوت به‌طور طبیعی فقط در شمال مکزیک و جنوب تگزاس می‌روید. نگهداری و مصرف آن به‌خاطر داشتن مسکالین در ایران غیرقانونی است و خرید آن با خطر قانونی و احتمال دریافت ماده‌ی تقلبی همراه است.

اثر پیوت چقدر طول می‌کشد؟

طبق مرورهای علمی، اثر پیوت معمولاً یک تا دو ساعت بعد از مصرف شروع می‌شود و ممکن است تا حدود ۱۰ تا ۱۲ ساعت ادامه داشته باشد. تهوع و استفراغ در ساعت‌های اول شایع است.

فرق پیوت و مسکالین چیست؟

پیوت نام گیاه است و مسکالین ماده‌ی اصلی روان‌گردانی است که در آن وجود دارد. پیوت چند آلکالوئید دیگر هم دارد، به همین دلیل تجربه‌ی گیاه با ماده‌ی خالص کاملاً یکسان نیست.

آیا پیوت اعتیادآور است؟

پیوت معمولاً وابستگی جسمی شبیه مواد افیونی ایجاد نمی‌کند، اما این به معنای بی‌خطر بودن نیست. خطرهای روانی، تداخل دارویی، رفتارهای پرخطر و پیامدهای قانونی آن جدی است.

چرا پیوت برای شمن‌های هویچول مقدس است؟

هویچول‌ها پیوت را همراه با گوزن و ذرت سه‌گانه‌ای مقدس می‌دانند. به باور آن‌ها پیوت معلمی است که در زیارت سالانه به ویریکوتا و با راهنمایی شمن، بینش و پیوند با نیاکان و خدایان را ممکن می‌کند.

روی ستاره بزن تا امتیازت را ثبت کنی!

میانگین امتیاز 0 / 5. امتیاز: 0

هنوز امتیازی ثبت نشده است. شما اولین نفر باشید!

نویسنده: تیم تحریریه ذنیران

دیدگاهتان را بنویسید

ورود به سایت
نام کاربری / ایمیل / شماره موبایل خود را وارد کنید
بازیابی کلمه عبور
شماره موبایل یا پست الکترونیک خود را وارد کنید
برگشت
کد تایید را وارد کنید
کد تایید خود را در کادر زیر وارد کنید
ارسال مجدد کد تا دیگر
تغییر رمز عبور
یک رمز عبور برای اکانت خود تنظیم کنید
تغییر رمز با موفقیت انجام شد
ورود به سایت
شماره موبایل یا ایمیل خود را وارد کنید
برگشت
کد تایید را وارد کنید
کد تایید خود را در کادر زیر وارد کنید
ارسال مجدد کد تا دیگر
ثبت نام در سایت
شماره موبایل / ایمیل را تایید و اطلاعات را تکمیل کنید
ثبت نام در سایت
شماره موبایل یا ایمیل خود را وارد کنید
برگشت
کد تایید را وارد کنید
کد تایید خود را در کادر زیر وارد کنید
ارسال مجدد کد تا دیگر