یوگای هشت مرحله‌ای پاتانجلی (اشتانگا یوگا)؛ از یاما تا سامادی
فهرست مطالب
وقتی امروز از یوگا حرف می‌زنیم، بیشتر حرکات بدنی به ذهن می‌آید. اما در متن کلاسیک یوگا، یعنی یوگا سوترای پاتانجلی، حرکات بدنی فقط یکی از هشت مرحله این مسیر است. پاتانجلی یوگا را راهی هشت‌گانه می‌دانست که از اخلاق آغاز می‌شود و به آگاهی کامل می‌رسد. این مسیر در سانسکریت «اشتانگا یوگا» یعنی «یوگای هشت عضوی» نام دارد. در این مقاله یوگای هشت مرحله‌ای را شاخه به شاخه توضیح می‌دهیم و می‌بینیم هر مرحله چه کاربردی در زندگی امروز دارد.
پاسخ کوتاه: یوگای هشت مرحله‌ای یا اشتانگا یوگا مسیری است که پاتانجلی در یوگا سوترا معرفی کرده است: یاما (اصول اخلاقی با دیگران)، نیاما (انضباط شخصی)، آسانا (وضعیت بدنی)، پرانایاما (تنفس)، پراتیاهارا (بازگرداندن حواس)، دارانا (تمرکز)، دیانا (مراقبه) و سامادی (آگاهی کامل). پنج مرحله اول شاخه‌های بیرونی و سه مرحله آخر شاخه‌های درونی هستند و حرکات بدنی فقط یکی از این هشت مرحله است.
پاتانجلی و یوگا سوترا
پاتانجلی حکیمی هندی بود که حدود دو هزار سال پیش، آموزه‌های پراکنده یوگا را در کتابی کوتاه به نام یوگا سوترا گردآوری کرد. این کتاب ۱۹۶ «سوترا» یا گزین‌گویه کوتاه دارد و در چهار فصل تنظیم شده است. تعریف مشهور پاتانجلی از یوگا در سوترای دوم آمده است: «یوگا چیتا وریتی نیرودا»؛ یعنی «یوگا آرام کردن نوسانات ذهن است.»
هشت مرحله یوگا در فصل دوم این کتاب معرفی شده‌اند. نکته مهم این است که این هشت مرحله را باید مانند شاخه‌های یک درخت دید، نه پله‌هایی که حتماً یکی پس از دیگری طی شوند. تمرین‌کننده می‌تواند هم‌زمان روی چند شاخه کار کند. برای آشنایی کلی با یوگا، یوگا چیست را بخوانید.
۱. یاما؛ اصول اخلاقی در رابطه با دیگران
یاما پنج اصل اخلاقی است که رابطه ما با جهان بیرون را تنظیم می‌کند:
- اهیمسا (بی‌آزاری): پرهیز از آسیب زدن به خود و دیگران در عمل، گفتار و حتی فکر.
- ساتیا (راستی): صداقت در گفتار و رفتار.
- استیا (دستبرد نزدن): نگرفتن آنچه از آن ما نیست؛ از مال تا وقت و انرژی دیگران.
- براهماچاریا (میانه‌روی): استفاده آگاهانه از انرژی و پرهیز از افراط.
- اپاریگراها (عدم دلبستگی): رها کردن حرص و انباشت بیش از نیاز.
۲. نیاما؛ انضباط شخصی
نیاما پنج اصل برای رابطه با خود است:
- شائوچا (پاکی): پاکیزگی بدن، محیط و ذهن.
- سانتوشا (قناعت): رضایت و پذیرش آنچه هست.
- تاپاس (انضباط و ریاضت): پشتکار و گرمای درونی برای رشد.
- سوادیایا (خودشناسی): مطالعه متون معنوی و تأمل در خود.
- ایشوارا پرانیدانا (تسلیم به برتر): سپردن نتیجه اعمال به نیرویی فراتر از خود.
۳. آسانا؛ وضعیت بدنی
آسانا در یوگا سوترا معنایی ساده دارد: «نشستنی پایدار و راحت». پاتانجلی از صدها حرکت امروزی سخن نمی‌گوید؛ هدف آسانا در اصل آماده کردن بدن برای نشستن طولانی در مراقبه است. حرکات متنوعی که امروز می‌شناسیم بیشتر در هاتا یوگا و یوگای مدرن توسعه یافته‌اند. فواید این بخش را در مقاله فواید یوگا خوانده‌اید.
۴. پرانایاما؛ گسترش نفس
«پرانا» یعنی انرژی حیاتی و «یاما» یا «آیاما» یعنی کنترل یا گسترش. پرانایاما تمرین‌های تنفسی برای تنظیم و گسترش انرژی حیاتی است. نفس پلی میان بدن و ذهن است: وقتی نفس آرام شود، ذهن هم آرام می‌شود. تمرین‌هایی مانند تنفس متناوب بینی (نادی شودانا) از این دسته‌اند. پرانایاماهای پیشرفته را باید زیر نظر مربی انجام داد.
۵. پراتیاهارا؛ بازگرداندن حواس
پراتیاهارا یعنی کشیدن حواس از دنیای بیرون به درون؛ مانند لاک‌پشتی که دست و پایش را به درون لاکش می‌کشد. در دنیای امروز که پر از اعلان‌ها، صداها و تصاویر است، پراتیاهارا شاید مهم‌ترین و سخت‌ترین مرحله باشد. این مرحله پلی میان شاخه‌های بیرونی و درونی یوگاست.
۶. دارانا؛ تمرکز
دارانا یعنی نگه داشتن ذهن روی یک نقطه: شعله شمع، نفس، یک صدا یا یک مانترا. ذهن بارها منحرف می‌شود و تمرین، بازگرداندن مهربانانه آن به نقطه تمرکز است.
۷. دیانا؛ مراقبه
وقتی تمرکز پیوسته و بی‌وقفه شود، دارانا به دیانا یا مراقبه تبدیل می‌شود. در این حالت، تلاش برای تمرکز جای خود را به جریانی آرام و طبیعی از آگاهی می‌دهد. برای شروع این مسیر، مقاله مدیتیشن یک سبک زندگیست را بخوانید.
۸. سامادی؛ آگاهی کامل
سامادی اوج مسیر یوگاست: حالتی که در آن مرز میان مراقبه‌کننده و موضوع مراقبه از میان می‌رود و آگاهی خالص باقی می‌ماند. پاتانجلی چند سطح از سامادی را توصیف می‌کند. این حالت را نمی‌توان با زور به دست آورد؛ ثمره طبیعی تمرین‌های پیشین است.
شاخه‌های بیرونی و درونی
پنج شاخه اول (یاما، نیاما، آسانا، پرانایاما و پراتیاهارا) را شاخه‌های بیرونی و سه شاخه آخر (دارانا، دیانا و سامادی) را شاخه‌های درونی می‌نامند. پاتانجلی سه شاخه درونی را با هم «سامیاما» می‌نامد. شاخه‌های بیرونی زمینه را برای شاخه‌های درونی فراهم می‌کنند.
یوگای هشت مرحله‌ای در زندگی امروز
- یاما و نیاما: هر هفته روی یک اصل تمرکز کنید؛ مثلاً یک هفته فقط به صداقت در گفتار توجه کنید.
- آسانا: روزی ۱۵ دقیقه حرکات ساده برای سلامت بدن.
- پرانایاما: پنج دقیقه تنفس آرام پیش از شروع کار.
- پراتیاهارا: ساعتی در روز بدون گوشی.
- دارانا و دیانا: ده دقیقه مراقبه روزانه.
تفاوت اشتانگا یوگای پاتانجلی با سبک اشتانگا وینیاسا
امروز «اشتانگا یوگا» نام یک سبک پرتحرک هم هست که پاتابی جویس آن را معرفی کرد. این سبک بر سری‌های ثابت و پیوسته آسانا و هماهنگی نفس و حرکت تأکید دارد. نام آن از یوگای هشت عضوی پاتانجلی گرفته شده، اما در عمل بیشتر بر آسانا متمرکز است. معرفی سبک‌ها را در شاخه‌های یوگا بخوانید. برای تجربه عملی تمرکز و مراقبه، مستر کلاس مدیتیشن ذنیران را ببینید.
یوگای هشت مرحله‌ای و عرفان ایرانی
شباهت‌های جالبی میان مسیر هشت‌گانه پاتانجلی و منازل سلوک در عرفان ایرانی وجود دارد. در هر دو، سفر با پاکی اخلاقی و انضباط آغاز می‌شود، از کنترل حواس و تمرکز می‌گذرد و به فنا یا یکی شدن ختم می‌شود. ابوریحان بیرونی حدود هزار سال پیش یوگا سوترا را ترجمه کرد و به همین شباهت‌ها با تصوف اشاره کرد.
جمع‌بندی
یوگای هشت مرحله‌ای پاتانجلی نشان می‌دهد که یوگا مسیری کامل برای زندگی است: از اخلاق و انضباط شخصی، تا بدن و نفس، و سرانجام تمرکز، مراقبه و آگاهی کامل. این هشت شاخه هنوز پس از دو هزار سال، نقشه راهی روشن برای آرامش ذهن و خودشناسی است.
سوالات متداول
مسیر هشت‌گانه‌ای که پاتانجلی در یوگا سوترا معرفی کرد: یاما، نیاما، آسانا، پرانایاما، پراتیاهارا، دارانا، دیانا و سامادی.
نه لزوماً. این مراحل مانند شاخه‌های یک درخت‌اند و می‌توان هم‌زمان روی چند شاخه کار کرد.
دارانا تمرکز همراه با تلاش است و دیانا جریان پیوسته و بی‌تلاش آگاهی.
اوج مسیر یوگا؛ حالت آگاهی کامل که در آن مرز میان مراقبه‌کننده و موضوع مراقبه از میان می‌رود.
