شمنیزم آند چیست؟ آیین اینکا، دسپاچو و تفاوت با آمازون

شمنیزم آند مجموعه‌ای از سنت‌های زنده در بلندی‌های رشته‌کوه آند است که در آن متخصص آیینی، که اغلب پاکو نامیده می‌شود، با پیشکش، نیایش و رابطه با زمین‌مادر و ارواح کوه، تعادل میان انسان و زیست‌بوم را نگه می‌دارد. این سنت‌ها با شمنیزم جنگل‌های آمازون یکی نیستند: محور آن‌ها بیشتر کوه‌های بلند، بده‌بستان متقابل با زمین و بسته‌ی پیشکش است تا آیین‌های گیاه‌معلم جنگل بارانی. واژه‌ی شمن از سیبری آمده و بسیاری از آیین‌گزاران آند خود را شمن نمی‌نامند.

در ادامه می‌بینید شمنیزم آند (شمنیسم آند یا شمنیزم اینکا) چیست، پاچاماما و آپوها چه معنایی دارند، دسپاچو و مِسا چیستند و چطور این جهان‌بینی را بدون تصاحب نابهجا یا ادعای درمان پزشکی بفهمیم. برای مقایسه‌ی منطقه‌ای، مقاله‌ی شمنیزم آمازون و برای تعریف کلی، شمنیزم را هم بخوانید.

شمنیزم آند چیست؟

شمنیزم آند نام رایجی است برای مجموعه‌ای از جهان‌بینی‌ها و آیین‌های بومی در پرو، بولیوی، اکوادور و بخش‌هایی از شیلی و آرژانتین که رابطه‌ی متقابل انسان با زمین، کوه‌ها و نیروهای طبیعت را محور زندگی می‌داند.

این مجموعه یک مکتب واحد با کتاب درسی ثابت نیست. روستاها، زبان‌ها (عمدتاً کچوا و آیمارا) و شجره‌های آموزشی با هم فرق دارند. در بسیاری از این جوامع، آیین‌گزار را پاکو، آلتومیسایوک یا پامپامیسایوک می‌نامند، نه شمن. واژه‌ی شمن در ادبیات مردم‌شناسی و گردشگری برای ایجاد زبان مشترک به‌کار رفته، اما نباید این برچسب بیرونی را هویت خودِ آن اقوام دانست.

کار پاکو معمولاً شامل مشورت با نیروهای مکان مقدس (واکا)، ساخت پیشکش، خواندن نشانه‌ها در برگ یا سنگ، و کمک به بازگرداندن تعادل نمادین در فرد یا جمع است. بیماری در این نگاه فقط نقص عضو نیست؛ ممکن است نتیجه‌ی گسست رابطه، پیشکش ناداده‌شده یا «انرژی سنگین» دانسته شود. این منطق جایگزین تشخیص پزشک نیست.

آیا همه‌ی سنت‌های آند شبیه هم‌اند؟

خیر. سنت‌های بلندای کوزکو با روایت‌های دریاچه‌ی تیتیکاکا یا روستاهای بولیوی یکی نیستند. آنچه در کارگاه‌های گردشگری با عنوان «شمنیزم اینکا» عرضه می‌شود نیز اغلب ترکیبی از عناصر زنده، بازنمایی معاصر و زبان نیوایج است. برای خواندن دقیق، منبع، مکان و نام قوم اهمیت دارد.

شمنیزم آند چه تفاوتی با شمنیزم آمازون دارد؟

شمنیزم آند به کوهستان، کشاورزی مرتفع، ارواح کوه و پیشکش به زمین گره خورده است؛ شمنیزم آمازون بیشتر با جنگل بارانی، دانش گیاهی و آوازهای درمانی شناخته می‌شود. جغرافیا، ابزار و خطرهای هر کدام فرق دارد.

رشته‌کوه آند و حوضه‌ی آمازون در نقشه به هم نزدیک‌اند، اما زیست‌بوم و تاریخ‌شان یکی نیست. در جنگل‌های کم‌ارتفاع، شمن اغلب نگهبان دانش گیاهی و آواز (ایکارو) معرفی می‌شود و در روایت‌های معاصر گاهی گیاهان روان‌گردان برجسته شده‌اند. در بلندا، محور بیشتر بده‌بستان متقابل با پاچاماما، گفت‌وگو با آپوها و بسته‌ی پیشکش است. مقاله‌ی شمنیزم آمازون این تفاوت را از سمت جنگل توضیح می‌دهد.

مقایسه‌ی ساده:

• جغرافیا: آند = فلات و قله‌های بلند؛ آمازون = جنگل و رود.
• محور آیینی: آند = پیشکش، بده‌بستان متقابل، ارواح کوه؛ آمازون = دانش گیاهی، آواز، رابطه با جنگل.
• گیاه مقدس رایج در روایت‌ها: در آند برگ کوکا بیشتر نقش اجتماعی و آیینی دارد؛ در آمازون در روایت‌های معاصر اغلب از گیاهان جنگلی سخن می‌رود. هیچ‌کدام را نباید دستور مصرف دانست.
• خطر برای مسافر: در هر دو سو گردشگری معنوی می‌تواند سنت را کالایی کند؛ در آمازون بعد قانونی و پزشکی گیاهان روان‌گردان پررنگ‌تر است.

برگ کوکا در فرهنگ آند گیاهی آیینی و اجتماعی است و در بسته‌های سه‌برگ به نام کینتو در نیایش به‌کار می‌رود. این اشاره فقط زمینه‌ی فرهنگی است، نه آموزش جویدن، حمل یا درمان با کوکا. در بسیاری از کشورها مالکیت یا حمل آن محدودیت قانونی دارد.

پاچاماما، آپوها و اصل اینی چه معنایی دارند؟

پاچاماما زمین‌مادر و زمینه‌ی حیات است، آپوها ارواح یا حضور مقدس کوه‌های شاخص‌اند، و اینی اصل بده‌بستان متقابل است: دادن و گرفتن متعادل میان انسان و جهان.

پاچاماما فقط استعاره‌ی شاعرانه نیست؛ در زندگی روزمره و آیین، زمین موجودی زنده و طرف رابطه است. پیشکش غذا، نوشیدنی یا بسته‌ی نمادین، راه حفظ این رابطه دانسته می‌شود. آپو به کوهی گفته می‌شود که شخصیت و قدرت محافظ دارد؛ برای بسیاری از مردم کوزکو، قله‌هایی مثل آوسانگاته از مقدس‌ترین آپوها به‌شمار می‌روند.

اینی (ayni) بده‌بستان متقابل است: کمک امروزِ همسایه، فردا برمی‌گردد؛ پیشکش به زمین هم از همین منطق پیروی می‌کند. در کنار آن، برخی آموزگاران معاصر از دو کیفیت انرژی سخن می‌گویند: سامی به‌عنوان جریان لطیف و هوچا (hucha) به‌عنوان سنگینی یا انرژی فرسوده‌ای که زمین می‌تواند «کمپوست» کند. این واژه‌ها را نباید با تشخیص پزشکی یا وعده‌ی پاکسازی تضمینی یکی کرد.

سه اصل پر تکرار دیگر در روایت‌های آموزشی معاصر عبارت‌اند از:

• مونای: عشق، اراده‌ی قلبی و پیوند.
• یاچای: دانش و خرد حاصل تجربه.
• یانکای: کار، عمل و خدمت روی زمین.

این سه‌گانه بیشتر نقش جهت اخلاقی دارد تا فرمول جادویی.

دسپاچو و پیشکش به زمین چیست؟

دسپاچو بسته‌ی پیشکشی است که با نیت مشخص، از مواد نمادین ساخته می‌شود و با سوزاندن، به خاک سپردن یا سپردن به آب به زمین و کوه‌ها تقدیم می‌گردد؛ هدف آن بده‌بستان متقابل است، نه خرید نتیجه.

واژه‌ی اسپانیایی despacho در این بافت یعنی ارسال یا پیشکش. در کچوا گاهی از هایوای یا هایواریسکا سخن می‌رود. شکل دقیق بسته روستا‌به‌روستا فرق دارد. معمولاً روی پارچه یا کاغذ، گل، دانه، شیرینی، برگ و اشیاء کوچک با دعا چیده می‌شوند و سپس بسته می‌گردند. صدها نوع نیت گزارش شده است: شکرگزاری، درخواست تعادل، آغاز تازه یا پرداخت نمادین (پاگو).

توصیف فرهنگی دسپاچو با کارگاه دو‌روزه‌ای که پس از آن شرکت‌کننده خود را «شمن اینکا» بنامد فرق دارد. ساختن پیشکش شخصی ساده برای شکرگزاری، اگر بدون ادعای مالکیت سنت دیگران و بدون وعده‌ی شفا باشد، از نظر بسیاری از آموزگاران معاصر مسئله‌سازتر از اجرای نمایشی آیین مقدس دیگران نیست. با این حال، کپی دقیق آیین یک قوم بدون دعوت و زمینه، از نظر اخلاقی محل بحث است.

اگر فقط می‌خواهید مفهوم را بفهمید، لازم نیست بسته‌ای بسازید. فهم منطق اینی کافی است: رابطه با زمین یک‌طرفه و استخراجی نباشد. برای ابزارهای صوتی در سنت‌های دیگر شمنیزم، مقاله‌ی جغجغه شمنی را ببینید؛ در آند نیز صدا و آواز نقش دارند، اما بسته‌ی پیشکش معمولاً مرکزی‌تر است.

مِسا و نقش پاکو در سنت آند چیست؟

مِسا مجموعه‌ی مقدس یا «میز آیین» پاکو است؛ پارچه‌ای پیچیده از سنگ‌ها و اشیاء قدرتمند که در مشاوره و پیشکش به‌کار می‌رود. پاکو واسطه‌ی رابطه با مکان‌های مقدس است، نه درمانگر جایگزین پزشک.

مِسا (mesa) در اسپانیایی یعنی میز، اما در این بافت بیشتر به بسته‌ی پارچه‌ای یا آرایش آیینی روی زمین گفته می‌شود. داخل آن اغلب خویاها قرار دارند: سنگ‌هایی که با مکان، رؤیا یا انتقال از استاد پیوند دارند. پاکو با این مجموعه کار می‌کند، نه با یک شیء تزئینی فروشگاهی که برچسب «مِسای اینکا» خورده باشد.

آلتومیسایوک معمولاً کسی معرفی می‌شود که با آپوها و قلمرو بالاتر کار می‌کند؛ پامپامیسایوک بیشتر با زمین و پاچاماما مرتبط دانسته می‌شود. این تقسیم‌بندی را نباید سلسله‌مراتب جهانی و ثابت دانست. شاگردی سنتی سال‌ها طول می‌کشد و با زندگی در همان زیست‌بوم گره خورده است.

ملت قرو در بلندی‌های پرو در دهه‌های اخیر به‌عنوان نگهبان بخشی از دانش آند شناخته شده‌اند. روایت گردشگری گاهی آن‌ها را «آخرین اینکاهای خالص» نشان می‌دهد. این تصویر رمانتیک است و پیچیدگی تاریخ استعمار، فقر و انتخاب خود آن جوامع را ساده می‌کند. احترام یعنی نام و داستانشان را بدون کلیشه تکرار کنیم.

جهان سه‌لایه در جهان‌بینی آند چگونه تصویر می‌شود؟

در روایت رایج آند، جهان دست‌کم سه لایه دارد: هانان پاچا (جهان بالا)، کای پاچا (همین جهان) و اوخو پاچا (جهان درونی یا زیرین). این لایه‌ها جدا از هم نیستند و با نماد کندور، پوما و مار به هم مربوط می‌شوند.

هانان پاچا قلمرو نیروهای آسمانی و الگوهای بزرگ است؛ کای پاچا میدان زندگی روزمره، کار و رابطه؛ اوخو پاچا لایه‌ی درونی، نیاکان و آنچه هنوز آشکار نشده. عبور میان این لایه‌ها در اسطوره و آیین با پل، غار، کوه و پیشکش تصویر می‌شود. شباهت ظاهری با جهان سه‌لایه‌ی شمنیزم سیبری نباید به یکی‌دانستن این دو سنت منجر شود؛ هر کدام تاریخ و نماد خود را دارند.

چاکانا یا صلیب پله‌پله‌ی آند نیز در هنر و معماری به همین نظم سه‌لایه و چهار جهت اشاره دارد. این نماد امروز روی جواهر و پوستر فراوان دیده می‌شود؛ معنایش با خرید زیور یکی نمی‌شود.

شمنیزم آند و سنت اینکا چه رابطه‌ای دارند؟

دین رسمی امپراتوری اینکا و سنت زنده‌ی پاکوهای امروز پیوستگی دارند، اما یکی نیستند. امپراتوری اینکا کیش خورشید، مکان‌های مقدس و شبکه راه را سازمان داد؛ روستاها پس از فروپاشی سیاسی، بخش‌هایی از رابطه با زمین و کوه را ادامه دادند.

دانشنامه‌ی بریتانیکا دین اینکا را ترکیبی از پرستش نیروهای طبیعت، نیاکان سلطنتی و مکان‌های مقدس (واکا) توصیف می‌کند؛ اینتی (خورشید) در آیین دولتی جای ویژه‌ای داشت. منبع انگلیسی معتبر: Britannica: Inca religion. شبکه‌ی راه‌های آند، قاپاق نیان، امروز در فهرست میراث جهانی یونسکو است و نشان می‌دهد کوه‌ها و مسیرها صرفاً جغرافیا نبوده‌اند: UNESCO: Qhapaq Ñan.

پس از فتح اسپانیا، بسیاری از آیین‌ها با عناصر کاتولیک درآمیختند. جشن‌ها و پیشکش‌های امروز اغلب همین لایه‌بندی تاریخی را نشان می‌دهند. نسبت دادن همه‌ی آیین‌های معاصر به «دستورالعمل سری اینکا» ساده‌سازی است.

شمنیزم آند را نباید با روایت‌های تولتک و کتاب‌های کارلوس کاستاندا یکی کرد؛ آن مجموعه بیشتر به مکزیک و داستانی ادبی گره خورده است تا به بلنداهای پرو و بولیوی.

اگر به جان‌داری جهان و رابطه‌ی انسان با موجودات غیرانسان علاقه دارید، مقاله‌ی آنیمیسم زمینه‌ی مفهومی مفیدی می‌دهد. سنت آند را می‌توان یکی از تجسم‌های مشخص این نگاه دانست، نه تعریف جهانی آن.

نکات احترام فرهنگی و ایمنی برای علاقه‌مندان چیست؟

علاقه به شمنیزم آند با شرکت در یک تور معنوی یا خرید بسته‌ی پیشکش اینترنتی یکی نیست. احترام یعنی نام اقوام را درست به‌کار ببرید، ادعای مقام آیینی نکنید و این سنت را جایگزین پزشکی ندانید.

چک‌لیست کوتاه:

• پس از یک کارگاه چندروزه خود را «شمن اینکا» یا سخنگوی قوم قرو ننامید.
• آیین مقدس را برای عکس شبکه‌های اجتماعی اجرا نکنید.
• برگ کوکا یا هر ماده‌ی کنترل‌شده را به‌عنوان سوغات معنوی جابه‌جا نکنید.
• به کسی وعده‌ی شفای بیماری، جلب معشوق یا موفقیت تضمینی با دسپاچو ندهید.
• اگر مقصدتان روستاهای آند است، از میزبان محلی بپرسید چه چیزی عمومی است و چه چیزی خصوصی.
• اگر اضطراب شدید، روان‌پریشی یا ترومای اخیر دارید، خلسه و آیین فشرده را فقط با نظر متخصص سلامت روان در نظر بگیرید.

گردشگری معنوی می‌تواند درآمدی برای جوامع محلی باشد و هم‌زمان سنت را تحریف کند. پرداخت عادلانه، اجتناب از واسطه‌های مبهم و گوش دادن بیشتر از فیلم‌گرفتن، حداقل‌های عملی احترام‌اند. شمنیزم آند میراث فرهنگی زنده است؛ کنجکاوی مسئولانه ممکن است، تملک آن نه.

جمع‌بندی

شمنیزم آند سنت زنده‌ی بلنداهای آند است، نه نسخه‌ی کوهستانی شمنیزم آمازون و نه برابر کامل دین رسمی اینکا. خلاصه‌ی نکته‌ها:

• محور آن رابطه با پاچاماما، آپوها و اصل اینی است.
• دسپاچو و مِسا ابزار پیشکش و کار پاکو هستند، نه کالای تزئینی.
• واژه‌ی شمن برچسب بیرونی است؛ بسیاری آیین‌گزار را پاکو می‌نامند.
• این سنت جایگزین پزشکی نیست و پس از کارگاه کوتاه نمی‌توان ادعای مقام آیینی کرد.

اگر می‌خواهید بیشتر بخوانید، مقایسه‌ی منطقه‌ای با شمنیزم آمازون و تعریف کلی شمنیزم نقطه‌ی شروع مناسبی است.

پرسش‌های متداول درباره‌ی شمنیزم آند

پاسخ کوتاه پرسش‌های رایج درباره‌ی سنت‌های آیینی بلنداهای آند را در ادامه می‌خوانید.