دیدن نور بنفش در مدیتیشن؛ نشانه‌ی چشم سوم است یا فسفن؟
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: دیدن نور بنفش در مدیتیشن تجربه‌ای رایج و معمولاً بی‌خطر است. وقتی چشم‌ها بسته‌اند، سیستم بینایی خاموش نمی‌شود و نور، لکه یا موج‌های رنگی به نام «فسفن» می‌سازد. در سنت یوگا رنگ بنفش و نیلی به چاکرای آجنا یا چشم سوم نسبت داده می‌شود، اما هیچ شاهد علمی نشان نمی‌دهد که این نور نشانه‌ی باز شدن چشم سوم باشد. اگر نور را با چشم باز، ناگهانی یا همراه با لکه‌های شناور و سایه در دید می‌بینید، باید زود به چشم‌پزشک مراجعه کنید.
بسیاری از کسانی که تازه مدیتیشن را شروع کرده‌اند، بعد از چند دقیقه نشستن با چشم بسته، ابری بنفش، حلقه‌ای نیلی یا نقطه‌ای روشن میان ابروها می‌بینند و می‌پرسند: «آیا چشم سومم دارد باز می‌شود؟». در این مقاله توضیح می‌دهیم این نور از کجا می‌آید، سنت‌های معنوی چه تفسیری از آن دارند، رنگ‌های دیگر چه معنایی دارند، چه زمانی باید جدی‌اش گرفت و در لحظه‌ی دیدن آن چه کنید.
دیدن نور بنفش در مدیتیشن یعنی چه؟
دیدن نور بنفش در مدیتیشن یعنی درک رنگ یا نور در حالی که هیچ نور بیرونی وارد چشم نمی‌شود؛ پدیده‌ای که بیشتر از فعالیت طبیعی سیستم بینایی می‌آید و در سنت‌ها تفسیر معنوی هم دارد.
این تجربه شکل‌های مختلفی دارد. بعضی‌ها ابر یا مهی بنفش می‌بینند که آرام موج می‌زند، بعضی حلقه‌ای نیلی با مرکز تیره، و بعضی فقط نقطه‌ای روشن که گاهی بزرگ و کوچک می‌شود. معمولاً وقتی بدن آرام‌تر شده و توجه روی نقطه‌ی میان ابروها یا روی تنفس جمع شده است، این تصویرها پررنگ‌تر می‌شوند.
- ابر یا مه رنگی: لکه‌ای بنفش یا آبی که جابه‌جا می‌شود و شکل ثابتی ندارد.
- حلقه یا دایره: دایره‌ای نیلی، گاهی با حاشیه‌ی روشن‌تر.
- نقطه یا جرقه: نقطه‌ای روشن که چند لحظه می‌ماند و محو می‌شود.
- موج و الگو: خطوط، شبکه یا طرح‌های هندسی که با تنفس تغییر می‌کنند.
نکته‌ی مهم این است که همه‌ی این شکل‌ها با چشم بسته دیده می‌شوند و با باز کردن چشم از بین می‌روند. اگر نور با چشم باز هم دیده شود، موضوع فرق می‌کند و در بخش هشدارها به آن می‌پردازیم.
چرا با چشم بسته نور و رنگ می‌بینیم؟
چون شبکیه و قشر بینایی مغز حتی در تاریکی هم فعالیت خودبه‌خودی دارند و مغز این فعالیت را به شکل نور و رنگ تفسیر می‌کند.
فسفن چیست؟
«فسفن» (phosphene) به نوری گفته می‌شود که بدون ورود نور واقعی به چشم دیده می‌شود. اگر در تاریکی کمی به پلک بسته فشار بیاورید یا بعد از عطسه‌ای شدید جرقه‌هایی ببینید، فسفن را تجربه کرده‌اید. سلول‌های شبکیه و نورون‌های بینایی هیچ‌وقت کاملاً ساکت نیستند و این فعالیت پس‌زمینه گاهی به شکل لکه، نقطه یا ابر رنگی درک می‌شود. توضیح علمی این پدیده را در مدخل فسفن در ویکی‌پدیا می‌توانید بخوانید.
چرا در مدیتیشن پررنگ‌تر می‌شود؟
در زندگی روزمره چشم‌ها مدام اطلاعات تازه می‌گیرند و این «نویز» پس‌زمینه در میان تصویرهای واقعی گم می‌شود. در مدیتیشن سه اتفاق با هم می‌افتد: ورودی بینایی تقریباً قطع می‌شود، توجه آرام و متمرکز می‌شود و ذهن کمتر سرگرم فکرهای پراکنده است. در چنین حالتی همان فعالیت کوچک بیشتر به چشم می‌آید. پژوهشگران دانشگاه براون در پروژه‌ی «تنوع تجربه‌های مراقبه‌ای» گزارش کرده‌اند که بعضی تمرین‌کنندگان در کنار پررنگ‌تر شدن رنگ‌ها، نورهای ساده‌ای را هم در میدان دید تجربه می‌کنند و برای آن مدلی مغزی بر پایه‌ی سازگاری مغز با کاهش ورودی حسی پیشنهاد داده‌اند. این تجربه را در مقاله‌ی این پژوهش در مجله‌ی PLOS ONE می‌توانید ببینید.
چرا بیشتر بنفش و آبی؟
برای اینکه چرا بسیاری از مردم رنگ بنفش یا نیلی را گزارش می‌کنند، توضیح قطعی و یگانه‌ای وجود ندارد. یکی از دلیل‌های احتمالی این است که «سیاهی» پشت پلک در واقع سیاه مطلق نیست و به خاکستری تیره‌ای با ته‌رنگ‌های سرد متمایل است. دلیل دیگر انتظار است: کسی که شنیده رنگ چشم سوم نیلی است، با احتمال بیشتری همین رنگ را تشخیص می‌دهد و نامش را می‌گذارد. یعنی تجربه واقعی است، اما برچسبی که روی آن می‌گذاریم تا حدی از دانسته‌های ما می‌آید.
آیا نور بنفش نشانه‌ی باز شدن چشم سوم است؟
در سنت‌های معنوی گاهی این‌طور تفسیر می‌شود، اما هیچ پژوهش علمی نشان نداده که دیدن نور بنفش نشانه‌ی باز شدن چشم سوم یا توانایی فراحسی باشد.
در نظام رایج هفت‌چاکرا، چاکرای آجنا در میان ابروها قرار دارد و رنگش نیلی یا بنفش تیره دانسته می‌شود. به همین دلیل بسیاری از معلمان معنوی دیدن این رنگ را نشانه‌ی فعال شدن آجنا می‌دانند. پاراماهانسا یوگاناندا، از معلمان کریا یوگا، «چشم معنوی» را دایره‌ای نیلی با حلقه‌ای طلایی و ستاره‌ای سفید در مرکز توصیف کرده است و شاگردانش این تصویر را هدف تمرکز در مدیتیشن می‌دانند.
این تفسیرها در جای خود ارزش فرهنگی و معنوی دارند، اما باید دو چیز را از هم جدا کرد:
- تجربه: دیدن نور با چشم بسته واقعی است و بسیاری آن را تجربه می‌کنند.
- تفسیر: اینکه این نور یعنی چشم سوم باز شده یا توانایی خاصی به دست آمده، باور سنتی است و از نظر علمی اثبات نشده است.
معلمان باتجربه‌ی مدیتیشن هم معمولاً توصیه می‌کنند به رنگ‌ها و تصویرها اهمیت ویژه ندهید. ارزش مدیتیشن در آرامش، توجه و تغییری است که در زندگی روزمره‌تان می‌بینید، نه در تماشای نورها. اگر می‌خواهید نشانه‌هایی را که معمولاً به چشم سوم نسبت داده می‌شوند با نگاهی واقع‌بینانه بشناسید، مقاله‌ی آیا چشم سوم شما باز است؟ را بخوانید و برای جدا کردن افسانه از واقعیت، باورهای غلط درباره‌ی چشم سوم را ببینید.
معنی رنگ‌های دیگر در مدیتیشن
هر رنگی که در مدیتیشن می‌بینید در سنت چاکراها نمادی دارد، اما از نظر علمی همه‌ی آن‌ها از یک سازوکار بینایی می‌آیند و معنای پیش‌گویانه ندارند.
بنفش تنها رنگی نیست که در مدیتیشن دیده می‌شود. جدول زیر رایج‌ترین رنگ‌ها، نسبت سنتی آن‌ها و توضیح ساده‌ی علمی را کنار هم گذاشته است. برای شناخت کامل نظام رنگ‌ها، مقاله‌ی رنگ‌های چاکرا را ببینید.
| رنگ | نسبت سنتی | توضیح ساده |
|---|---|---|
| بنفش و نیلی | چاکرای آجنا (چشم سوم) و چاکرای تاج | رایج‌ترین رنگ گزارش‌شده با چشم بسته؛ فعالیت خودبه‌خودی بینایی |
| آبی | چاکرای گلو؛ در برخی سنت‌ها «چشم معنوی» | بسیار رایج، به‌ویژه در آرامش عمیق |
| سفید یا نقره‌ای | چاکرای تاج و روشنی ذهن | جرقه‌ها و نقطه‌های روشن، گاهی بعد از فشار پلک |
| طلایی و زرد | چاکرای شبکه‌ی خورشیدی؛ حلقه‌ی چشم معنوی | اغلب وقتی نور اتاق از پشت پلک عبور می‌کند |
| سبز | چاکرای قلب | کمتر رایج؛ گاهی پس‌تصویر نور بیرونی |
| قرمز و نارنجی | چاکرای ریشه و خاجی | معمولاً نور محیط که از پوست پلک رد می‌شود |
همان‌طور که می‌بینید، بخشی از رنگ‌های گرم معمولاً از نور خود اتاق می‌آیند. اگر کنار پنجره یا زیر لامپ نشسته‌اید، پلک‌ها نور قرمز و نارنجی را عبور می‌دهند. در اتاق تاریک، رنگ‌های سرد مثل بنفش و آبی بیشتر گزارش می‌شوند.
چه زمانی دیدن نور بنفش نیاز به پزشک دارد؟
اگر نور را با چشم باز می‌بینید، ناگهانی و زیاد شده، فقط در یک چشم است یا با لکه‌های شناور، سایه، سردرد شدید یا بی‌حسی همراه است، مدیتیشن را کنار بگذارید و زود با پزشک مشورت کنید.
دیدن نور با چشم بسته در آرامش مدیتیشن معمولاً طبیعی است. اما گاهی جرقه یا نور رنگی نشانه‌ی مشکلی در چشم یا مغز است. این علائم نیاز به بررسی پزشکی دارند:
- جرقه‌های ناگهانی همراه با لکه‌های شناور زیاد یا پرده‌ای تیره در دید: می‌تواند نشانه‌ی پارگی یا جدا شدن شبکیه باشد و فوری است. توضیح این علائم را در صفحه‌ی جدا شدن شبکیه در مؤسسه‌ی ملی چشم آمریکا بخوانید.
- خطوط زیگزاگ درخشان یا لکه‌ی کور که چند دقیقه بزرگ می‌شود: ممکن است اورای میگرن باشد، به‌ویژه اگر بعدش سردرد بیاید.
- نور همراه با بی‌حسی، ضعف یک طرف بدن، اختلال گفتار یا دوبینی: اورژانسی است و باید فوراً کمک پزشکی گرفت.
- دیدن نور بعد از ضربه به سر یا چشم.
- دیدن نور بنفش در بیداری و با چشم باز که بدون مدیتیشن و در طول روز تکرار می‌شود.
اگر داروی تازه‌ای مصرف می‌کنید یا تصویرها همراه با ترس شدید، بی‌خوابی یا احساس جدا شدن از واقعیت است، با پزشک یا روان‌پزشک صحبت کنید. این توصیه به معنای بیمار بودن شما نیست؛ فقط مطمئن می‌شوید که چیزی مهم از دید پنهان نمانده است.
وقتی در مدیتیشن نور بنفش دیدید چه کنید؟
آن را مثل هر فکر یا حس دیگری ببینید، دنبالش نکنید و توجه را به‌آرامی به لنگر تمرین، مثلاً تنفس، برگردانید.
اشتباه رایج این است که بعد از اولین تجربه، هر جلسه را صرف «دوباره دیدن» نور کنیم. این تلاش معمولاً پیشانی و چشم‌ها را منقبض می‌کند، تمرکز را به هم می‌زند و گاهی سردرد می‌آورد. چند توصیه‌ی ساده:
- برچسب بزنید و رها کنید: در ذهن بگویید «دیدن» یا «نور» و به تنفس برگردید.
- به چشم‌ها فشار نیاورید: چشم‌ها را به بالا نچرخانید و پلک‌ها را محکم نبندید.
- به نور تند خیره نشوید: برای دیدن رنگ هرگز به خورشید، لامپ قوی یا صفحه‌ی روشن نگاه نکنید.
- یادداشت کنید: اگر کنجکاوید، بعد از جلسه در یک دفترچه بنویسید چه دیدید و چه حالی داشتید.
- معیار پیشرفت را عوض کنید: آرام‌تر شدن واکنش‌ها در زندگی روزمره نشانه‌ی بهتری از تمرین است تا شدت رنگ‌ها.
تمرین ۱۰ دقیقه‌ای مشاهده‌ی بدون قضاوت
این تمرین کمک می‌کند با نورها و رنگ‌ها آرام و بی‌دغدغه کنار بیایید:
- در جایی آرام و نیمه‌تاریک، با ستون فقرات صاف بنشینید. راهنمای وضعیت نشستن در مدیتیشن به انتخاب حالت درست کمک می‌کند.
- چشم‌ها را بدون فشار ببندید و سه نفس آرام بکشید؛ بازدم کمی بلندتر از دم.
- دو دقیقه فقط به حس هوا در سوراخ‌های بینی توجه کنید.
- حالا میدان دید پشت پلک‌ها را مثل یک آسمان شب تماشا کنید. هر رنگی آمد، فقط ببینید و نامی رویش نگذارید.
- اگر ذهن شروع به تحلیل کرد («این یعنی چه؟»)، بگویید «فکر» و دوباره به تنفس برگردید.
- در دو دقیقه‌ی پایانی توجه را به کف پاها و تماس بدن با زمین ببرید.
- آرام چشم‌ها را باز کنید و قبل از بلند شدن چند لحظه به محیط اطراف نگاه کنید.
اگر تمرکز روی نقطه‌ی میان ابروها برایتان جذاب است، تمرین تراتاکا و مقاله‌ی مدیتیشن برای تمرکز را ببینید. برای کار آگاهانه با رنگ‌ها در ذهن، روش تجسم خلاق برای چاکراها گزینه‌ی دیگری است؛ در آنجا رنگ را خودتان تصور می‌کنید، نه اینکه منتظر دیدنش بمانید.
باورهای رایج درباره‌ی دیدن نور بنفش
بیشتر باورهای رایج درباره‌ی نور بنفش، از «باز شدن قطعی چشم سوم» تا «دیدن هاله‌ی دیگران»، پشتوانه‌ی علمی ندارند و بهتر است با احتیاط با آن‌ها برخورد کنید.
«اگر نور بنفش نبینم، مدیتیشنم درست نیست»
نادرست است. بسیاری از تمرین‌کنندگان باسابقه هرگز رنگ خاصی نمی‌بینند و تمرینشان کاملاً مفید است. دیدن یا ندیدن نور معیار کیفیت مدیتیشن نیست.
«نور بنفش یعنی توانایی پیشگویی یا خواندن ذهن پیدا کرده‌ام»
هیچ شاهد علمی برای این ادعا وجود ندارد. تجربه‌ی دیداری در مدیتیشن با توانایی فراحسی ارتباط ثابت‌شده‌ای ندارد.
«نور بنفش در خواب همان چشم سوم است»
دیدن رنگ در خواب بیشتر به محتوای رؤیا و حافظه‌ی ذهن مربوط است. برای نگاه‌های سنتی و روان‌شناختی به این موضوع، مقاله‌ی تعبیر خواب چشم سوم را بخوانید.
«هر حس عجیبی در مدیتیشن نشانه‌ی چشم سوم است»
مدیتیشن تجربه‌های حسی مختلفی دارد؛ از نور و رنگ تا صدا، لرزش یا گرما. مثلاً درباره‌ی صدا در گوش، مقاله‌ی زنگ گوش و چشم سوم توضیح داده که چرا نباید هر وزوزی را به چشم سوم نسبت داد. برای نگاهی به این مفهوم در سنت‌های دینی هم چشم سوم در مسیحیت را ببینید.
جمع‌بندی
دیدن نور بنفش در مدیتیشن معمولاً نتیجه‌ی فعالیت طبیعی سیستم بینایی در سکوت و تاریکی است و در سنت یوگا به چاکرای آجنا نسبت داده می‌شود؛ ارزش معنوی‌اش را می‌توان پذیرفت، اما نباید آن را دلیل باز شدن چشم سوم دانست.
اگر این نور را فقط با چشم بسته و در آرامش می‌بینید، نگرانی ندارد؛ با آن کنجکاو و آرام باشید و تمرین را ادامه دهید. اگر با چشم باز، ناگهانی یا همراه با علائم دیگر است، بررسی پزشکی را عقب نیندازید. و اگر می‌خواهید مفهوم چشم سوم را از پایه بشناسید، از مقاله‌ی چشم سوم چیست؟ شروع کنید.
پرسش‌های متداول درباره‌ی دیدن نور بنفش در مدیتیشن
پاسخ کوتاه پرسش‌های رایج درباره‌ی دیدن نور بنفش در مدیتیشن را در ادامه می‌خوانید.
معمولاً یعنی سیستم بینایی شما در تاریکی پشت پلک فعالیت طبیعی دارد و آن را به شکل نور و رنگ می‌بینید. در سنت یوگا این رنگ به چاکرای آجنا نسبت داده می‌شود، اما معنای علمی خاصی ندارد.
در برخی سنت‌های معنوی این‌طور تفسیر می‌شود، اما هیچ شاهد علمی نشان نداده که دیدن نور بنفش به معنای باز شدن چشم سوم یا توانایی فراحسی باشد.
چون شبکیه و قشر بینایی مغز حتی بدون نور هم فعالیت خودبه‌خودی دارند. این پدیده فسفن نام دارد و در سکوت و آرامش مدیتیشن بیشتر به چشم می‌آید.
اگر نور را با چشم باز، به‌صورت ناگهانی، همراه با لکه‌های شناور یا سایه در دید می‌بینید، باید زود به چشم‌پزشک مراجعه کنید؛ چون ممکن است نشانه‌ی مشکل شبکیه یا میگرن باشد.
نه. بسیاری از تمرین‌کنندگان باسابقه هرگز رنگ یا نوری نمی‌بینند. دیدن یا ندیدن نور معیار کیفیت مدیتیشن نیست.
