تئودور ساربین کیست؟ نظریه نقش و نگاه اجتماعی به هیپنوتیزم

تئودور ساربین (Theodore R. Sarbin، ۱۹۱۱–۲۰۰۵) روان‌شناس آمریکایی و استاد روان‌شناسی و جرم‌شناسی دانشگاه کالیفرنیا در سانتاکروز بود. او را «آقای نظریه نقش» می‌نامیدند، چون مفهوم «نقش اجتماعی» را برای توضیح رفتارهای گوناگون، از بازیگری تا بیماری روانی و هیپنوتیزم، به کار برد. مهم‌ترین سهم او در تاریخ هیپنوتیزم این بود که رفتار فرد هیپنوتیزم‌شده را نه نشانه‌ی یک «حالت ویژه‌ی ذهن»، بلکه اجرای فعالانه‌ی نقشی اجتماعی دانست که فرد با باور و تخیل در آن غرق می‌شود.

دیدگاه ساربین پایه‌ی چیزی شد که امروز «نظریه‌های غیرحالتی» یا «اجتماعی–شناختی» هیپنوتیزم نامیده می‌شود؛ مسیری که بعدها تئودور باربر و نیکلاس اسپانوس ادامه دادند. در این مقاله زندگی، ایده‌های اصلی، نقدها و میراث او را مرور می‌کنیم.

زندگی‌نامه تئودور ساربین؛ از کلیولند تا سانتاکروز

ساربین در ۸ مه ۱۹۱۱ در شهر کلیولند ایالت اوهایو به دنیا آمد. دوره‌ی کارشناسی را در دانشگاه ایالتی اوهایو گذراند، کارشناسی ارشد را از دانشگاه کیس وسترن رزرو گرفت و در سال ۱۹۴۱ از دانشگاه ایالتی اوهایو دکترای روان‌شناسی دریافت کرد. پژوهش دکترای او با داده‌هایی از دانشگاه مینه‌سوتا انجام شد و دقت پیش‌بینی آماری را با پیش‌بینی بالینی درباره‌ی موفقیت تحصیلی دانشجویان مقایسه می‌کرد.

خود او تعریف می‌کرد که در جوانی مدتی سوار بر قطارهای باری، مانند کارگران بی‌خانمان دوره‌ی رکود بزرگ آمریکا، سفر کرده است. ساربین بعدها می‌گفت همین تجربه به او کمک کرد تا آدم‌هایی را که از جریان اصلی جامعه کنار گذاشته می‌شوند بهتر بفهمد؛ دغدغه‌ای که در کارهای بعدی‌اش درباره‌ی جرم و «برچسب بیماری روانی» هم دیده می‌شود.

او کارش را به‌عنوان روان‌شناس بالینیِ پژوهش‌محور در ایلینوی و سپس لس‌آنجلس آغاز کرد. از ۱۹۴۹ تا ۱۹۶۹ عضو هیئت علمی دانشگاه کالیفرنیا در برکلی بود و از ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۵ استاد روان‌شناسی و جرم‌شناسی دانشگاه کالیفرنیا در سانتاکروز شد. مدتی هم در دانشکده‌ی تحصیلات تکمیلی نیروی دریایی آمریکا در مونتری تدریس کرد و از ۱۹۸۷ تا اواخر عمر پژوهشگر مرکز پژوهش امنیت پرسنلی وزارت دفاع آمریکا (PERSEREC) بود. ساربین در سال ۲۰۰۵ درگذشت.

نخستین کار ساربین در هیپنوتیزم؛ مقیاس فریدلندر–ساربین

پیش از آنکه ساربین منتقد نظریه‌ی «حالت ویژه» شود، در دهه‌ی ۱۹۳۰ روی اندازه‌گیری عمق هیپنوتیزم کار کرد. در سال ۱۹۳۸ او و همکارش فریدلندر مقیاسی ترکیبی معرفی کردند که به‌جای تکیه بر نشانه‌های «خودبه‌خودی»، مجموعه‌ای از تلقین‌های ثابت را با متن استاندارد اجرا می‌کرد و پاسخ فرد به هر کدام را نمره می‌داد.

این مقیاس هشت آزمون داشت: بسته‌شدن پلک‌ها، ناتوانی در باز کردن پلک‌ها، بی‌حرکتی بازو، سفتی بازو، قفل‌شدن انگشتان، ناتوانی در گفتن نام خود، شنیدن صدایی که پس از جلسه تلقین شده بود و فراموشی پس از جلسه. چون متن اجرا ثابت بود، پژوهشگران دیگر می‌توانستند آن را تکرار کنند و برای گروه‌های مختلف هنجار بسازند.

این کار ادامه‌ی تلاش‌های پیشین پژوهشگرانی مانند کلارک هال بود و بسیاری از عناصرش بعدها در مقیاس‌های هیپنوتیزم‌پذیری استنفورد که آندره وایتزنهوفر و ارنست هیلگارد در دهه‌ی ۱۹۶۰ ساختند، دوباره به کار رفت.

نظریه نقش در هیپنوتیزم چه می‌گوید؟

هسته‌ی دیدگاه ساربین این است که فرد در جلسه‌ی هیپنوتیزم نقشی اجتماعی را اجرا می‌کند: نقش «آدم هیپنوتیزم‌شده». این نقش را فرهنگ، نمایش‌ها، کتاب‌ها و حرف‌های خود هیپنوتیزم‌کننده تعریف می‌کنند. هرچه فرد تصویر روشن‌تری از این نقش داشته باشد، انگیزه‌ی بیشتری برای اجرای آن داشته باشد و توان تخیل بیشتری داشته باشد، پاسخ‌های «هیپنوتیزمی» قوی‌تری نشان می‌دهد.

ساربین در این راه از ایده‌ی رابرت وایت، روان‌شناس شخصیت، الهام گرفت. وایت در سال ۱۹۴۱ نوشته بود رفتار هیپنوتیزمی تلاشی هدفمند برای رفتار کردن مانند یک فرد هیپنوتیزم‌شده است، آن‌طور که هیپنوتیزم‌کننده تعریف می‌کند و سوژه می‌فهمد. ساربین این ایده را با مفاهیم نظریه نقش، داده‌های تجربی و مقایسه با نقش‌های اجتماعی دیگر، دقیق‌تر و نظام‌مندتر کرد. مقاله‌ی معروف او در مجله‌ی Psychological Review در سال ۱۹۵۰ با عنوان «سهم‌هایی در نظریه نقش‌گیری: رفتار هیپنوتیزمی» نقطه‌ی شروع این بحث است.

برای ساربین، نمایش‌های صحنه‌ای هیپنوتیزم نمونه‌ی روشنی از همین نقش‌آفرینی بودند: تماشاگری که روی صحنه می‌رود، از قبل می‌داند «آدم هیپنوتیزم‌شده» چه می‌کند و با تشویق جمع و دستورهای اجراکننده همان رفتار را نشان می‌دهد. این به معنای دروغ گفتن او نیست؛ موقعیت اجتماعی و انتظار جمع نقش اصلی را بازی می‌کند.

نقش‌بازی و نقش‌گیری؛ چرا هیپنوتیزم «تظاهر» نیست؟

رایج‌ترین برداشت نادرست از نظریه‌ی ساربین این است که می‌گوید آدم‌های هیپنوتیزم‌شده وانمود می‌کنند. ساربین میان دو چیز فرق می‌گذاشت. در «نقش‌بازی» فرد آگاهانه و با فاصله نقشی را اجرا می‌کند، مثل بازیگری که می‌داند روی صحنه است. در «نقش‌گیری» فرد چنان با نقش یکی می‌شود و به آن باور دارد که تجربه‌اش واقعی و گاه غیرارادی حس می‌شود.

از نگاه او، بسیاری از سوژه‌های خوب هیپنوتیزم در دسته‌ی دوم قرار می‌گیرند: واقعاً حس می‌کنند دستشان سنگین شده یا نمی‌توانند پلک باز کنند. ساربین این تجربه را انکار نمی‌کرد؛ فقط می‌گفت برای توضیحش نیازی به فرض یک حالت ذهنی جداگانه و مرموز نیست. درگیری تخیلی عمیق، باور به موقعیت و انتظار نقش، همان تجربه را می‌سازند.

ساربین بعدها برای توصیف این نوع تجربه از تعبیر «تخیل‌های باورشده» (believed-in imaginings) استفاده کرد؛ عنوانی که در سال ۱۹۹۸ نام کتابی شد که او همراه جوزف دریورا ویراستاری کرد.

همکاری با ویلیام کو و کتاب هیپنوتیزم به‌عنوان ارتباط اثرگذار

ویلیام کو (William C. Coe) رساله‌ی دکترای خود درباره‌ی هیپنوتیزم را زیر نظر ساربین در برکلی نوشت و از آن پس تا پایان عمر شریک فکری او در مدل نقش ماند. حاصل مهم این همکاری کتاب Hypnosis: A Social Psychological Analysis of Influence Communication بود که در سال ۱۹۷۲ منتشر شد و دیدگاه نقش را به‌صورت کامل و مستند عرضه کرد.

در این کتاب، هیپنوتیزم نوعی «ارتباط اثرگذار» میان دو نفر توصیف می‌شود که در آن معنای موقعیت، انتظار طرفین و مهارت سوژه در به‌کارگیری تخیل، نتیجه را تعیین می‌کند. این قاب، به‌جای تمرکز بر عمق خلسه، به پرسش‌هایی مانند «سوژه موقعیت را چگونه می‌فهمد؟» و «چه انتظاری از خودش دارد؟» توجه می‌کند.

ساربین در جدل حالتی و غیرحالتی هیپنوتیزم

در نیمه‌ی دوم قرن بیستم دو اردوگاه اصلی در پژوهش هیپنوتیزم شکل گرفت. «حالت‌گرایان» مانند ارنست هیلگارد با نظریه‌ی نئودیسوسیشن، هیپنوتیزم را حالتی متمایز از هشیاری می‌دانستند که در آن بخشی از کنترل اجرایی ذهن جدا عمل می‌کند. «غیرحالت‌گرایان» پاسخ‌های هیپنوتیزمی را با عوامل روانی و اجتماعی آشنا مانند انتظار، انگیزه، نگرش و تخیل توضیح می‌دادند.

ساربین یکی از نخستین و اثرگذارترین چهره‌های اردوگاه دوم بود. تئودور باربر با پژوهش‌هایی نشان داد افراد انگیزه‌یافته بدون القای هیپنوتیزم هم بسیاری از همان پاسخ‌ها را نشان می‌دهند، و نیکلاس اسپانوس در دانشگاه کارلتون مدل اجتماعی–شناختی را با صدها آزمایش گسترش داد. ایروینگ کرش هم با نظریه‌ی «انتظار پاسخ» این خط را ادامه داد.

در سال‌های اخیر بسیاری از پژوهشگران فاصله‌ی دو اردوگاه را کمتر از گذشته می‌دانند و هر دو دسته عوامل را در تبیین هیپنوتیزم دخیل می‌بینند. ساربین خود در مقاله‌ی «تأملاتی درباره‌ی چند مسئله‌ی حل‌نشده در هیپنوتیزم» که در سال ۲۰۰۵ در مجله‌ی بین‌المللی هیپنوتیزم بالینی و تجربی منتشر شد، به همین پرسش‌های باز برگشت.

از هیپنوتیزم تا روان‌شناسی روایی

دغدغه‌ی ساربین فقط هیپنوتیزم نبود. او معتقد بود بسیاری از آنچه «بیماری روانی» نامیده می‌شود را باید در بستر اجتماعی و داوری اخلاقی جامعه درباره‌ی رفتار فهمید. کتاب Schizophrenia: Medical Diagnosis or Moral Verdict? که در سال ۱۹۸۰ با جیمز منکوسو نوشت، همین دیدگاه انتقادی را درباره‌ی تشخیص اسکیزوفرنی مطرح می‌کرد و بحث‌برانگیز بود.

از حدود سال ۱۹۸۵ ساربین بیشتر به «روان‌شناسی روایی» پرداخت و از پیشگامان این حوزه شناخته می‌شود. کتاب Narrative Psychology: The Storied Nature of Human Conduct که در سال ۱۹۸۶ ویراستاری کرد، این ایده را مطرح می‌کند که انسان‌ها تجربه و هویت خود را در قالب داستان سامان می‌دهند. این ایده ادامه‌ی طبیعی نگاه او به نقش‌ها بود: نقش‌ها و داستان‌ها هر دو چارچوب‌هایی هستند که رفتار ما را معنا می‌کنند.

ساربین در سال ۱۹۸۸ نیز یکی از نویسندگان گزارشی برای PERSEREC بود که شواهدی برای این فرض نیافت که سربازان همجنس‌گرا ریسک امنیتی بیشتری دارند یا نظم نظامی را مختل می‌کنند؛ گزارشی که در بحث‌های سیاستی آمریکا بارها به آن ارجاع داده شد.

میراث و جایگاه ساربین در روان‌شناسی امروز

ساربین بیش از ۲۵۰ اثر علمی، از جمله شش کتاب و شش مجموعه‌ی ویراستاری‌شده، منتشر کرد. او بورس‌های فولبرایت و گوگنهایم گرفت، جایزه‌ی مورتون پرینس را از انجمن هیپنوتیزم بالینی و تجربی (SCEH) و جایزه‌ی هنری موری را از انجمن روان‌شناسی آمریکا دریافت کرد. کمی پیش از مرگش، یکی از بخش‌های انجمن روان‌شناسی آمریکا جایزه‌ای به نام او بنیان گذاشت.

در حوزه‌ی هیپنوتیزم، اثر ماندگار ساربین این است که توجه پژوهشگران را از «عمق خلسه» به معنا، انتظار و موقعیت اجتماعی جلب کرد. امروز وقتی درمانگران بالینی پیش از جلسه درباره‌ی باورهای نادرست مراجع درباره‌ی هیپنوتیزم صحبت می‌کنند و انتظارات او را اصلاح می‌کنند، از همین بینش استفاده می‌کنند؛ خواه نام ساربین را بدانند یا نه.

جمع‌بندی

تئودور ساربین از روان‌شناسانی بود که نگاه به هیپنوتیزم را تغییر داد. او ابتدا با مقیاس فریدلندر–ساربین به استانداردسازی سنجش هیپنوتیزم کمک کرد و سپس با نظریه‌ی نقش نشان داد که رفتار هیپنوتیزمی را می‌توان بدون فرض یک حالت ذهنی مرموز، با نقش اجتماعی، باور، تخیل و انتظار توضیح داد. تمایز او میان نقش‌بازی و نقش‌گیری روشن می‌کند که این دیدگاه تجربه‌ی سوژه را تظاهر نمی‌داند. کار او با همکاری ویلیام کو ادامه یافت، الهام‌بخش باربر و اسپانوس شد و در سال‌های پایانی عمرش به روان‌شناسی روایی رسید.

منابع

• Theodore R. Sarbin — Wikipedia
• Theodore R. Sarbin — Narrative Psychology, Le Moyne College
• Sarbin (1950), Contributions to role-taking theory: I. Hypnotic behavior — Psychological Review
• Sarbin (2005), Reflections on Some Unresolved Issues in Hypnosis — IJCEH

سؤالات متداول