داوی کوپناوا کیست؟ شمن یانومامی، کتاب سقوط آسمان و دفاع از آمازون

داوی کوپناوا با سربند پر یانومامی در برابر نمای هوایی جنگل بارانی آمازون و رود پرپیچ

فهرست مطالب

پاسخ کوتاه: داوی کوپناوا یانومامی (Davi Kopenawa Yanomami، متولد حدود ۱۹۵۶) شمن، نویسنده و رهبر سیاسی یانومامی‌ها، یکی از بزرگ‌ترین قوم‌های بومی نسبتاً منزوی آمازون، است. او پس از دیدن مرگ خانواده و همسایگانش بر اثر بیماری‌ها و هجوم معدن‌کاوان طلا، سخنگوی مردمش شد، در ثبت رسمی سرزمین یانومامی در ۱۹۹۲ نقش اصلی داشت و با کتاب «سقوط آسمان» جهان‌بینی شمنی یانومامی را به زبان خودش به جهان رساند.

این مقاله در پنج محور زندگی و ارتباطات تاریخی، روش دستیابی به تجربه، توصیفات و ادعاها، آثار اصلی و ارزیابی شواهد نوشته شده است. برای زمینه کلی، مقاله‌های شمنیزم، سفر شمنی و تفاوت شمن و جادوگر را هم بخوانید.

داوی کوپناوا کیست؟ زندگی و ارتباطات تاریخی

پاسخ مستقیم: او در روستایی کنار رود توتوتوبی، نزدیک مرز ونزوئلا، به دنیا آمد، در کودکی یتیم شد، با زبان پرتغالی و دنیای سفیدپوستان آشنا شد و بعد نزد پدر همسرش شمنی آموخت. از دهه ۱۹۸۰ به مهم‌ترین صدای یانومامی‌ها در برزیل تبدیل شد.

داوی کوپناوا در شش ایستگاه: ۱۹۵۶ تولد کنار رود توتوتوبی، ۱۹۸۸ جایزه گلوبال ۵۰۰، ۱۹۹۲ ثبت سرزمین یانومامی، ۲۰۰۴ بنیاد انجمن هوتوکارا، ۲۰۱۰ کتاب سقوط آسمان، ۲۰۱۹ جایزه رایت لایولی‌هود
مسیر زندگی داوی کوپناوا در شش ایستگاه.

کودکی و نخستین برخورد با بیگانگان

ویکی‌پدیای پرتغالی تاریخ تولد او را ۱۸ فوریه ۱۹۵۶ در منطقه رود توتوتوبی در ایالت آمازوناس ثبت کرده است؛ منابع دیگر فقط «حدود ۱۹۵۶» می‌گویند. در کودکی او، جامعه‌اش دو بار با همه‌گیری‌هایی روبه‌رو شد که از تماس با کارکنان دولتی و سپس مبلغان مسیحی آمریکایی «نیو تریبز میشن» رسید. پدر و مادرش بر اثر همین بیماری‌ها درگذشتند و بیشتر خویشانش را از دست داد. او نام «داوی» و نخستین آشنایی با پرتغالی را از همین مبلغان گرفت، اما در پایان دهه ۱۹۶۰، پس از مرگ بستگانش، از آن‌ها رو گرداند.

کار در فونای و ازدواج

نوجوان یتیم روستا را ترک کرد و در پاسگاهی از بنیاد ملی سرخ‌پوستان برزیل (FUNAI) کنار رود دمینی کار کرد. آن‌جا به سل مبتلا شد و مدتی در بیمارستان ماند. پس از ساخته‌شدن جاده «پریمترال نورته» در دهه ۱۹۷۰ که بیماری‌های تازه‌ای به منطقه آورد، فونای او را به‌عنوان مترجم و رابط استخدام کرد. او به روستای واتوریکی رفت و با دختر شمن آن‌جا ازدواج کرد. همین پدر همسر استاد شمنی و مشاور او شد.

هجوم معدن‌کاوان و ثبت سرزمین

از ۱۹۸۷ ده‌ها هزار معدن‌کاو طلا (گاریمپیرو) وارد سرزمین یانومامی شدند. به نوشته ویکی‌پدیای پرتغالی حدود ۴۰ هزار نفر در منطقه کار می‌کردند. مالاریا، ذات‌الریه، سل و خشونت جان بسیاری از یانومامی‌ها را گرفت. کوپناوا همراه «کمیسیون پرو یانومامی» (CCPY)، عکاس سوئیسی کلودیا آندوخار، مردم‌شناس فرانسوی بروس آلبرت و سازمان «سروایول اینترنشنال» کارزاری جهانی راه انداخت. او در ۱۹۸۹ از طرف سروایول اینترنشنال برای دریافت جایزه رایت لایولی‌هود به سوئد رفت و از آن پس بارها به اروپا و آمریکا سفر کرد. نتیجه این تلاش‌ها ثبت رسمی سرزمین بومی یانومامی در ۱۹۹۲، کمی پیش از اجلاس زمین ریو، بود.

انجمن هوتوکارا و سال‌های اخیر

در ۲۰۰۴ او و دیگر یانومامی‌ها انجمن هوتوکارا یانومامی را بنیاد گذاشتند. این انجمن برای حقوق یانومامی‌ها فعالیت می‌کند، معلمان یانومامی را برای آموزش خواندن، نوشتن و حساب در روستاها پشتیبانی می‌کند و با پهپاد از جنگل‌زدایی تصویر تهیه می‌کند. کوپناوا امروز رئیس افتخاری این انجمن است. موج تازه معدن‌کاوی غیرقانونی در دهه ۲۰۱۰ و اوایل دهه ۲۰۲۰ بحران بهداشتی شدیدی ساخت که دولت برزیل در ژانویه ۲۰۲۳ آن را وضعیت اضطراری اعلام کرد. او به‌خاطر فعالیتش سال‌ها تهدید به مرگ شده است. در اکتبر ۲۰۲۶ هم برای نخستین بار به پرتغال رفت و در اوبیدوش، کویمبرا و لیسبون درباره کتابش و «مدرسه رؤیاهای یانومامی» سخن گفت.

داوی کوپناوا با سربند پر در حال سخنرانی در یک نشست عمومی در برزیل
داوی کوپناوا در یک نشست عمومی در برزیل.

روش دستیابی به تجربه: شمن شدن نزد یانومامی

پاسخ مستقیم: در روایت کوپناوا شمن شدن با رؤیا شروع می‌شود، با سال‌ها آموزش نزد شمنی باتجربه ادامه پیدا می‌کند و در آیین‌هایی شکل می‌گیرد که شمن در آن ارواح شاپیری را فرامی‌خواند. هدف درمان و نگه‌داشتن جنگل است، نه تجربه شخصی.

مسیر شمن شدن در روایت کوپناوا در چهار گام: خواب، استاد، آیین و خدمت
چهار مرحله مسیر شمنی در روایت کتاب سقوط آسمان.

رؤیا به‌عنوان مدرسه

کوپناوا در کتاب می‌گوید از کودکی خواب‌های ترسناک و روشنی می‌دید که به باور بزرگ‌ترها نشانه توجه ارواح بود. برای یانومامی‌ها خواب راهی برای دانستن است؛ او در ۲۰۲۶ در لیسبون همین را «مدرسه رؤیا» نامید و گفت شهرنشین‌ها با نور مصنوعی و صفحه‌ها توان «دور خواب دیدن» را از دست داده‌اند. برای مقایسه با نگاه‌های دیگر به خواب، مقاله رویابینی را بخوانید.

آموزش نزد پدر همسر

آموزش اصلی او پس از ازدواج در واتوریکی انجام شد. پدر همسرش، شمنی سالمند، او را در آیین‌ها همراهی کرد، آوازهای ارواح را به او یاد داد و رفتار درست شمن را آموخت: پرهیز از برخی غذاها و رفتارها، شب‌بیداری و صبر. در این سنت شمن کسی است که شاپیری‌ها «خانه» او را در سینه‌اش برپا کرده‌اند.

یاکوانا و هشدار

شمن‌های یانومامی در آیین‌ها پودری به نام یاکوانا از صمغ درخت ویرولا به کار می‌برند. کوپناوا در سخنرانی‌هایش از دقت و احترامی که تهیه آن لازم دارد حرف می‌زند. این ماده ترکیب‌های روان‌گردان دارد و مواد مشابه آن در ایران و بسیاری از کشورها غیرقانونی‌اند. مصرف خارج از آن بستر فرهنگی، بدون نظارت، می‌تواند به آسیب جسمی و روانی جدی منجر شود. این بخش فقط توصیف فرهنگی است و هیچ توصیه‌ای برای مصرف، تهیه یا خوددرمانی ندارد.

توصیفات و ادعاها: شاپیری‌ها، اومامه و سقوط آسمان

پاسخ مستقیم: مرکز جهان‌بینی کوپناوا این است که جنگل زنده است، ارواح شاپیری از آن نگه‌داری می‌کنند و اگر جنگل نابود شود، شمن‌ها از بین بروند و آسمان دیگر نگه داشته نشود، «آسمان سقوط می‌کند».

  • اومامه: در روایت یانومامی اومامه آفریننده است و دانش شمنی را به مردم داد. کوپناوا می‌گوید پیامش از طرف همین سنت است: معدن نکنید، جاده نسازید، جنگل را نابود نکنید.
  • شاپیری‌ها: ارواحی کوچک و درخشان که به شکل آواز و رقص بر شمن ظاهر می‌شوند و بیماری‌ها و ارواح بد را دور می‌کنند.
  • دود فلز: او بیماری‌های همه‌گیر را به «دود» فلز و طلایی نسبت می‌دهد که سفیدپوستان از زمین بیرون می‌کشند. این زبان نمادین روایتی است از تجربه واقعی مرگ بر اثر مالاریا، سرخک و آلودگی جیوه.
  • «سفیدپوستان کالاپرست»: او جامعه صنعتی را «مردم کالا» می‌نامد که فقط به اشیا و پول فکر می‌کنند. در ۲۰۲۶ در پرتغال گفت: «پول یک بیماری است».
  • سقوط آسمان: پیش‌بینی فروپاشی جهان اگر نابودی جنگل ادامه پیدا کند؛ بسیاری از خوانندگان آن را هشداری زیست‌محیطی درباره بحران اقلیم می‌خوانند.

آثار اصلی: کتاب‌ها و فیلم‌ها

پاسخ مستقیم: مهم‌ترین اثر او کتاب «سقوط آسمان» با بروس آلبرت است؛ کتاب‌ها و فیلم‌های بعدی همان صدا را به مخاطبان تازه رسانده‌اند.

آثار داوی کوپناوا: ۲۰۱۰ سقوط آسمان، ۲۰۲۱ فیلم آخرین جنگل، ۲۰۲۲ روح جنگل، ۲۰۲۴ فیلم سقوط آسمان در کن
کتاب‌ها و فیلم‌های اصلی داوی کوپناوا.

سقوط آسمان (۲۰۱۰)

«La chute du ciel: Paroles d’un chaman yanomami» در ۲۰۱۰ از انتشارات پلون پاریس با پیشگفتار ژان مالوری منتشر شد. ترجمه انگلیسی The Falling Sky در ۲۰۱۳ از انتشارات دانشگاه هاروارد با پیشگفتار بیل مک‌کیبن آمد و ترجمه پرتغالی در ۲۰۱۵ با پیشگفتار ادواردو ویویروس د کاسترو. بروس آلبرت در مقدمه می‌گوید او را از ۱۹۷۸ می‌شناخت، از ۱۹۸۵ مرتب به واتوریکی می‌رفت و کار جدی کتاب از ۱۹۸۹ شروع شد. متن بر پایه ساعت‌ها گفت‌وگوی ضبط‌شده به زبان یانومامی است که آلبرت آن را ترجمه و تنظیم کرد.

کتاب پس از دو پیش‌درآمد، یکی از آلبرت و دیگری از کوپناوا با عنوان «سخنان داده‌شده»، سه بخش دارد: «دیگری شدن» درباره فرهنگ، اسطوره و مسیر شمن شدن؛ «دود فلز» درباره تماس با سفیدپوستان، بیماری‌ها و معدن‌کاوی؛ و «سقوط آسمان» درباره سفرهای او به شهرهای غرب و هشدار پایانی. نسخه پرتغالی با پیوست‌ها، واژه‌نامه و نقشه‌ها حدود ۸۰۰ صفحه است.

آثار دیگر

  • Yanomami: l’esprit de la forêt (روح جنگل، ۲۰۲۲) با بروس آلبرت، از انتشارات آکت سود.
  • Në Rope (اقتصاد طبیعت زنده) با بروس آلبرت.
  • فیلم A Última Floresta (آخرین جنگل، ۲۰۲۱) به کارگردانی لوئیز بولونیزی، با فیلم‌نامه مشترک کوپناوا؛ برنده جایزه تماشاگران بخش پانورامای جشنواره برلین.
  • فیلم مستند A Queda do Céu (سقوط آسمان، ۲۰۲۴) بر پایه کتاب، که در جشنواره کن نمایش داده شد.

جایزه‌ها و جایگاه

پاسخ مستقیم: کوپناوا یکی از شناخته‌شده‌ترین رهبران بومی جهان است و نهادهای علمی و دولتی بارها کار او را به رسمیت شناخته‌اند.

  • جایزه گلوبال ۵۰۰ برنامه محیط زیست سازمان ملل، ۱۹۸۸.
  • نشان ریو برانکوی برزیل، ۱۹۹۹.
  • تقدیر جایزه بارتولومه د لاس کاساس اسپانیا، ۲۰۰۹؛ پس از آن در پارلمان بریتانیا درباره بازگشت معدن‌کاوان سخنرانی کرد.
  • جایزه رایت لایولی‌هود، معروف به «نوبل جایگزین»، همراه با انجمن هوتوکارا، ۲۰۱۹.
  • عضو همکار آکادمی علوم برزیل و دکترای افتخاری از دانشگاه فدرال رورایما (۲۰۲۲) و دانشگاه فدرال سائوپائولو (۲۰۲۳).
  • نشان لژیون دونور فرانسه، ۲۰۲۵.

ارزیابی شواهد و نقدها

پاسخ مستقیم: آنچه درباره ویرانی سرزمین یانومامی می‌گوید با گزارش‌های پزشکی و دولتی هم‌خوان است؛ اما ادعاهای مربوط به ارواح و پیشگویی‌ها باور دینی‌اند، نه یافته علمی. درباره نقش او به‌عنوان «سخنگو» هم بحث وجود دارد.

نمودار سه سطح ارزیابی داوی کوپناوا: مستند، محل بحث، تأییدناپذیر
سه سطح برای خواندن زندگی و سخنان داوی کوپناوا.

آنچه مستند است

مرگ گسترده یانومامی‌ها بر اثر بیماری‌های واردشده، هجوم معدن‌کاوان در اواخر دهه ۱۹۸۰، ثبت سرزمین در ۱۹۹۲ و بحران بهداشتی ۲۰۲۳ در منابع رسمی و روزنامه‌ای ثبت شده‌اند. آلودگی رودها به جیوه ناشی از استخراج طلا هم در پژوهش‌های بهداشتی برزیل گزارش شده است. پس زبان نمادین «دود فلز» به واقعیت‌هایی قابل‌سنجش اشاره دارد.

آنچه محل بحث است

مردم‌شناس آمریکایی ناپلئون شانیون، با وجود احترام به صداقت او، نوشت که بیانیه‌های کوپناوا «صدای ایدئالیسم روسو» دارند و انگار کسی از فرهنگ غرب آن‌ها را نوشته است. او همچنین گفت یانومامی‌ها آگاهی سیاسی واحدی ندارند و کوپناوا نمی‌تواند از طرف یانومامی‌های ونزوئلا حرف بزند. در مقابل، سروایول اینترنشنال و بسیاری از پژوهشگران کار خود شانیون را به‌خاطر تصویر «خشن و جنگ‌طلب» از یانومامی‌ها به‌شدت نقد کرده‌اند. در کتاب «سقوط آسمان» هم پرسش از سهم ترجمه و تنظیم بروس آلبرت مطرح است، هرچند آلبرت روش کارش را در مقدمه و پیوست‌ها شرح داده است.

آنچه تأییدپذیر نیست

وجود شاپیری‌ها، درمان با فراخواندن ارواح و پیشگویی سقوط آسمان را نمی‌توان با روش علمی آزمود. منصفانه این است که آن‌ها را بخشی از یک دین و جهان‌بینی زنده بدانیم و به آن احترام بگذاریم، بدون این‌که جای درمان پزشکی را بگیرند.

میراث

پاسخ مستقیم: کوپناوا نشان داد یک شمن بومی می‌تواند هم‌زمان پاسدار سنت و چهره‌ای مؤثر در سیاست جهانی محیط زیست باشد.

او در کنار چهره‌هایی مانند ماریا سابینا قرار می‌گیرد که دانش بومی‌شان به غرب رسید، اما تفاوت مهمی دارد: کوپناوا خودش تصمیم گرفت با جهان سفیدپوستان حرف بزند و پیامش را خودش شکل داد. برای مقایسه با تصویر غربی و ادبی از شمن، مقاله کارلوس کاستاندا و برای ابزارهای آیینی، مقاله طبل شمنی را بخوانید. اگر به تجربه آرام و بی‌خطر حالت‌های عمیق ذهن علاقه دارید، دوره آستانه در ذنیران راهی بدون ماده است.

داوی کوپناوا را چطور بخوانیم؟

  • او را پیش از هر چیز رهبر یک قوم در خطر بدانید، نه مرشد معنوی برای مخاطب شهری.
  • زبان اسطوره‌ای او را با واقعیت‌های تاریخی پشت آن کنار هم بخوانید.
  • جمله‌های منسوب به او را با منبع بسنجید؛ بیشترشان ترجمه چندمرحله‌ای‌اند.
  • میان احترام به آیین بومی و تقلید یا مصرف مواد آیینی مرز روشن بگذارید.

جمع‌بندی

داوی کوپناوا کودکی‌اش را در میان همه‌گیری‌ها و مرگ خانواده گذراند، نزد پدر همسرش شمن شد و در دهه ۱۹۸۰ تصمیم گرفت صدای یانومامی‌ها در برابر معدن‌کاوان باشد. ثبت سرزمین یانومامی در ۱۹۹۲، انجمن هوتوکارا و کتاب «سقوط آسمان» حاصل این راه است. واقعیت‌های تاریخی پشت سخنانش مستندند، نقش سخنگو و صدای ویراستار محل بحث است و جهان ارواح شاپیری باوری دینی است که باید با احترام و بدون ادعای علمی خوانده شود.

منابع

داوی کوپناوا کیست؟

داوی کوپناوا یانومامی شمن، نویسنده و رهبر سیاسی قوم یانومامی در شمال برزیل است. او حدود ۱۹۵۶ کنار رود توتوتوبی در ایالت آمازوناس به دنیا آمد و از دهه ۱۹۸۰ مشهورترین سخنگوی یانومامی‌ها در دفاع از سرزمین و جنگل آمازون شد.

نام کوپناوا به چه معناست؟

طبق ویکی‌پدیا «کوپناوا» نوعی زنبور سرخ یا زنبور درشت است و این نام به خاطر توان او در مبارزه برای مردمش به او داده شد. «داوی» نامی بود که در کودکی از مبلغان مسیحی گرفت.

کتاب سقوط آسمان درباره چیست؟

«سقوط آسمان: سخنان یک شمن یانومامی» حاصل گفت‌وگوهای ضبط‌شده کوپناوا با مردم‌شناس فرانسوی بروس آلبرت است. نسخه فرانسوی در ۲۰۱۰ و نسخه انگلیسی در ۲۰۱۳ از انتشارات دانشگاه هاروارد منتشر شد. کتاب در سه بخش زندگی شمنی، ویرانی ناشی از معدن و بیماری، و هشدار درباره «سقوط آسمان» را روایت می‌کند.

شاپیری‌ها چه هستند؟

در باور یانومامی شاپیری‌ها ارواح کوچک و درخشان جنگل، حیوانات و نیروهای طبیعت‌اند که شمن آن‌ها را فرامی‌خواند تا بیماری را دور کنند و جنگل را نگه دارند. این توصیفی از یک جهان‌بینی دینی است و آزمون‌پذیر علمی نیست.

کوپناوا چه جایزه‌هایی گرفته است؟

از جمله جایزه گلوبال ۵۰۰ برنامه محیط زیست سازمان ملل (۱۹۸۸)، نشان ریو برانکوی برزیل (۱۹۹۹)، جایزه رایت لایولی‌هود همراه با انجمن هوتوکارا (۲۰۱۹) و نشان لژیون دونور فرانسه (۲۰۲۵). او عضو همکار آکادمی علوم برزیل هم هست.

یاکوانا چیست و آیا مصرف آن بی‌خطر است؟

یاکوانا پودری آیینی است که شمن‌های یانومامی از صمغ درخت ویرولا می‌سازند و در آیین شمنی به کار می‌برند. این ماده ترکیب‌های روان‌گردان دارد، در بسیاری از کشورها از جمله ایران مواد مشابه آن غیرقانونی است و می‌تواند خطرهای جدی جسمی و روانی داشته باشد. این مقاله فرهنگی است و هیچ توصیه‌ای برای مصرف یا تهیه ندارد.

روی ستاره بزن تا امتیازت را ثبت کنی!

میانگین امتیاز 0 / 5. امتیاز: 0

هنوز امتیازی ثبت نشده است. شما اولین نفر باشید!

نویسنده: تیم تحریریه ذنیران

دیدگاهتان را بنویسید

ورود به سایت
نام کاربری / ایمیل / شماره موبایل خود را وارد کنید
بازیابی کلمه عبور
شماره موبایل یا پست الکترونیک خود را وارد کنید
برگشت
کد تایید را وارد کنید
کد تایید خود را در کادر زیر وارد کنید
ارسال مجدد کد تا دیگر
تغییر رمز عبور
یک رمز عبور برای اکانت خود تنظیم کنید
تغییر رمز با موفقیت انجام شد
ورود به سایت
شماره موبایل یا ایمیل خود را وارد کنید
برگشت
کد تایید را وارد کنید
کد تایید خود را در کادر زیر وارد کنید
ارسال مجدد کد تا دیگر
ثبت نام در سایت
شماره موبایل / ایمیل را تایید و اطلاعات را تکمیل کنید
ثبت نام در سایت
شماره موبایل یا ایمیل خود را وارد کنید
برگشت
کد تایید را وارد کنید
کد تایید خود را در کادر زیر وارد کنید
ارسال مجدد کد تا دیگر