مایکل یاپکو کیست؟ هیپنوتیزم بالینی، درمان افسردگی و کتاب ترنس‌ورک
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: مایکل یاپکو (Michael D. Yapko، متولد ۱۹۵۴) روان‌شناس بالینی و درمانگر خانواده‌ی آمریکایی است که با کتاب درسی «ترنس‌ورک» و کاربرد هیپنوتیزم در درمان افسردگی شناخته می‌شود. او هیپنوتیزم را بیشتر شیوه‌ای از ارتباط و تأثیر اجتماعی می‌داند تا حالتی رازآلود، و از منتقدان جدی جست‌وجوی «خاطرات سرکوب‌شده» با تلقین بوده است.
نام یاپکو را بیشتر در کنار هیپنوتیزم اریکسونی و منابع آموزشی هیپنوتیزم بالینی می‌بینیم. در این مقاله از مجموعه‌ی شخصیت‌های هیپنوتیزم، زندگی او، روشی که برای ورود به تجربه‌ی هیپنوتیزمی پیشنهاد می‌کند، دیدگاه‌هایش درباره‌ی افسردگی و حافظه، کتاب‌های اصلی و آنچه پژوهش‌ها درباره‌ی این روش‌ها می‌گویند را مرور می‌کنیم.
مایکل یاپکو کیست؟ زندگی و تحصیلات
یاپکو روانشناسی است که در کالیفرنیا هم پروانه‌ی روانشناسی دارد و هم پروانه‌ی درمانگری ازدواج و خانواده، و بیش از سه دهه در مطب خصوصی بیشتر بیماران افسرده را درمان کرد.
بر اساس زندگی‌نامه‌ی او در ویکی‌پدیای انگلیسی و رزومه‌ی منتشرشده در وب‌سایت رسمی‌اش، او در ۱۹۷۶ کارشناسی روانشناسی را از دانشگاه میشیگان در ان‌آربر گرفت، سپس در دانشگاه بین‌المللی ایالات متحده در سن‌دیگو کارشناسی ارشد (۱۹۷۸) و دکترای روانشناسی حرفه‌ای با گرایش بالینی (۱۹۸۰) را به پایان رساند. مطب خصوصی‌اش را در ۱۹۷۹ باز کرد و در ۲۰۰۷ از کار بالینی کنار رفت تا وقتش را به نوشتن و آموزش بدهد. در دهه‌ی ۱۹۸۰ در دانشگاه ملی سن‌دیگو هم تدریس می‌کرد.
یاپکو با همسرش دایان، که آسیب‌شناس گفتار و زبان بازنشسته است، در جنوب کالیفرنیا زندگی می‌کند. به گفته‌ی وب‌سایت رسمی او تاکنون در بیش از ۳۰ کشور در شش قاره برای متخصصان سلامت کارگاه برگزار کرده و آثارش به ده زبان ترجمه شده است.
نخستین تجربه‌ی هیپنوتیزم در دانشگاه میشیگان
یاپکو در گفت‌وگویی با مارک جنسن که در ۲۰۱۱ در مجله‌ی انجمن هیپنوتیزم بالینی و دانشگاهی بریتانیا چاپ شد، تعریف می‌کند که در دوران کارشناسی به او گفته بودند هیپنوتیزم را مطالعه نکند، چون فروید آن را کنار گذاشته بود. او از سر کنجکاوی در کارگاهی ثبت‌نام کرد و نزد درمانگری به نام نیل سایمون آموزش دید، اما تا مدتی هیپنوتیزم را فقط آرامش‌بخش و نه چندان مهم می‌دانست.
نقطه‌ی چرخش سخنرانی سایمون در یک کالج محلی بود. وقتی برای نمایش هیچ داوطلبی پیدا نشد، یاپکو داوطلب شد و پس از تلقین بی‌حسی دست دید که یک گیره‌ی جراحی روی دستش بسته‌اند و دردی حس نمی‌کند. او این را نخستین تجربه‌ی مستقیم «تجزیه» می‌نامد و می‌گوید از همان روز به توان درمانی آن علاقه‌مند شد. درسی که از این ماجرا گرفت این بود که تجربه‌ی شخصی خودش را معیار قضاوت درباره‌ی هیپنوتیزم نکند.
جایگاه در حلقه‌ی اریکسونی
یاپکو از ۱۹۸۴ مدیر مؤسسه‌ی میلتون اریکسون سن‌دیگو است، از ۱۹۸۷ تا ۱۹۹۳ سردبیر خبرنامه‌ی بنیاد میلتون اریکسون بود و از ۱۹۸۵ تا ۱۹۹۷ در هیئت تحریریه‌ی مجموعه‌ی «تک‌نگاری‌های اریکسونی» حضور داشت. جفری زایگ بر ویراست نخست ترنس‌ورک پیش‌گفتار نوشت. با این حال یاپکو در مقدمه‌ی ویراست دوم تصریح می‌کند که ترنس‌ورک کتابی درباره‌ی اریکسون نیست، هرچند تأثیر او بر آن زیاد است. در مصاحبه‌ها از آندره وایتزنهوفر با عنوان دوست و مربی و از ویلیام کروگر با احترام فراوان یاد می‌کند.
یک ماجرای کمتر شناخته‌شده هم به کار او رنگ ویژه‌ای داده است: انجمن جانورشناسی سن‌دیگو، که باغ‌وحش سن‌دیگو را اداره می‌کند، از او خواست روش‌هایش درباره‌ی یادگیری و عملکرد را برای ایمنی مربیان فیل به کار گیرد. یاپکو با خود فیل‌ها کار کرد تا رفتارهای مربیان باتجربه را به گام‌های قابل آموزش تبدیل کند و از آن پس فیل را نشان کار حرفه‌ای خود برگزید.
روش یاپکو: هیپنوتیزم به‌عنوان ارتباط و تأثیر
یاپکو هیپنوتیزم بالینی را «فرایند هدفمند جذب در تجربه و تأثیر میان‌فردی» تعریف می‌کند و خود را به دیدگاه اجتماعی-شناختی نزدیک‌تر می‌داند تا به تبیین‌های زیستی.
به گفته‌ی او هیپنوتیزم یک «محرک مبهم» است که هر کس برداشت خودش را در آن می‌بیند. او تعریف کروگر («القای باور»)، عبارت «تخیل باورشده» که ارنست هیلگارد از تئودور ساربین وام گرفته بود و تأکید وایتزنهوفر بر پاسخ غیرارادی را می‌پسندد، اما خودش را بیشتر درمانگر می‌داند تا نظریه‌پرداز. یاپکو می‌گوید اصول هیپنوتیزمی را تقریباً همیشه به کار می‌برد، اما هیپنوتیزم رسمی با چشم بسته و القای اعلام‌شده را شاید در یک‌سوم جلسه‌ها. این نگاه او را به هیپنوتیزم محاوره‌ای و درمان‌های راهبردی نزدیک می‌کند.
او با دو عادت رایج مخالف است. اول، خواندن متن آماده؛ به شوخی می‌گوید اگر درمانگری را با متن هیپنوتیزم ببیند، زیرش کبریت می‌کشد، چون پاسخ باید به الگوهای همان مراجع باشد. دوم، آزمون هیپنوتیزم‌پذیری در آغاز درمان؛ نگرانی او این است که نمره‌ی پایین در مقیاس‌هایی مثل استنفورد انتظار منفی بسازد و مثل پیشگویی خودکامبخش عمل کند.
چهار عامل موفقیت یک جلسه
یاپکو در همان مصاحبه عوامل مؤثر را در سه حوزه‌ی فردی، میان‌فردی و موقعیتی می‌بیند و بر انتظار، اتحاد درمانی و شیوه‌ی مفهوم‌سازی مسئله تأکید می‌کند. به باور او هر چه تجزیه بیشتر باشد پاسخ هیپنوتیزمی قوی‌تر است، اما تجزیه به‌تنهایی برای تغییر مثبت کافی نیست. جمله‌ی معروفش این است: «هیپنوتیزم هیچ چیز را درمان نمی‌کند؛ آنچه در هیپنوتیزم اتفاق می‌افتد ارزش درمانی دارد.»
فرایند به‌جای محتوا
در دو کتاب «درمانگر تمایزگذار» (۲۰۱۶) و «هیپنوتیزم فرایندمحور» (۲۰۲۱) یاپکو می‌گوید درمانگر به‌جای اینکه بپرسد مراجع چرا مشکل دارد، باید بفهمد او چگونه مشکل را حفظ می‌کند. تمرکز بر الگوی تکرارشونده (فرایند) به‌جای جزئیات هر مسئله (محتوا) به او اجازه می‌دهد مهارتی را آموزش دهد که در موقعیت‌های گوناگون به کار بیاید. زیرعنوان کتاب دوم، «تمرکز بر جنگل، نه درختان»، همین ایده را خلاصه می‌کند.
درمان افسردگی؛ محور اصلی کار یاپکو
یاپکو افسردگی را اختلالی چندبعدی با عوامل زیستی، روانی و اجتماعی می‌داند و معتقد است مهارت‌آموزی با کمک هیپنوتیزم می‌تواند هم به درمان و هم به پیشگیری کمک کند.
در گذشته بسیاری از متخصصان هیپنوتیزم را برای افراد افسرده نامناسب می‌دانستند. یاپکو در کتاب «هیپنوتیزم و درمان افسردگی‌ها» (۱۹۹۲) این نگرانی را بررسی کرد و آن را با شناخت تازه از افسردگی بی‌پایه دانست. جنسن این کتاب را نخستین کتاب در این موضوع معرفی می‌کند. در ۲۰۱۰ هم یاپکو ویراستار مهمان شماره‌ی ویژه‌ی مجله‌ی بین‌المللی هیپنوتیزم بالینی و تجربی درباره‌ی افسردگی شد و مقاله‌ی آغازین آن را با عنوان «هیپنوتیزم در درمان افسردگی؛ رویکردی دیرهنگام برای مدیریت ماهرانه‌ی خلق» نوشت.
او بارها در برابر پزشکی‌سازی افسردگی موضع گرفته است. به نظر او داروهای ضدافسردگی گاهی لازم‌اند، اما بیش از اندازه تجویز می‌شوند و درباره‌ی اثربخشی و پیامدهای درازمدتشان کمتر از آنچه تصور می‌شود می‌دانیم. در ۲۰۲۴ با ایروینگ کرش، پژوهشگر سرشناس اثر دارونما، گفت‌وگویی درباره‌ی همین موضوع منتشر کرد. کتاب «افسردگی واگیردار است» (۲۰۰۹) نیز بر نقش رابطه‌ها، خانواده و فرهنگ در گسترش افسردگی تمرکز دارد.
مهارت‌هایی که یاپکو آموزش می‌دهد
یاپکو چند موضوع را در درمان افراد افسرده تکرارشونده می‌داند: انعطاف‌پذیری، تحمل ابهام و دست‌برداشتن از سبک فکری کلی‌نگر. مثال خودش ساده است: کسی که شغلی را نگرفته و می‌گوید «من بازنده‌ام» دلیل واقعی را نمی‌داند و حساسیت خودش را در ابهام فرافکنی می‌کند. یاپکو از او می‌خواهد ده دلیل محتمل بنویسد که به «بازنده بودن» ربطی ندارند. هیپنوتیزم در این روش زمینه‌ای می‌سازد تا مراجع برای مدتی از چارچوب همیشگی بیرون بیاید و این مهارت را تجربه کند. مقاله‌ی هیپنوتیزم برای افسردگی روش‌ها و نکته‌های ایمنی این کاربرد را با جزئیات بیشتری توضیح می‌دهد.
ذهن‌آگاهی و تلقین
یاپکو در کتاب «ذهن‌آگاهی و هیپنوتیزم» (۲۰۱۱) با زیرعنوان «قدرت تلقین برای دگرگون کردن تجربه» شباهت‌های مدیتیشن هدایت‌شده و هیپنوتیزم را بررسی می‌کند؛ هر دو توجه را متمرکز می‌کنند و هر دو بر جمله‌هایی تکیه دارند که تجربه‌ی شنونده را جهت می‌دهند. برای آشنایی با خود این تمرین‌ها مقاله‌ی ذهن‌آگاهی و برنامه‌ی شناخت‌درمانی مبتنی بر ذهن‌آگاهی را ببینید.
خاطرات سرکوب‌شده و کتاب «تلقین‌های سوءاستفاده»
یاپکو در دهه‌ی ۱۹۹۰ از نخستین متخصصانی بود که هشدار داد روش‌های تلقینی در درمان می‌توانند خاطره‌ی ساختگی آزار کودکی بسازند؛ موضعی که آن زمان بحث‌برانگیز بود.
او در ۱۹۹۴ در مجله‌ی آمریکایی هیپنوتیزم بالینی نتایج پیمایشی درباره‌ی باورهای روان‌درمانگران را منتشر کرد. طبق چکیده‌ی مقاله، درمانگران نگاه مثبتی به هیپنوتیزم داشتند، اما بسیاری از آن‌ها به اشتباه باور داشتند خاطره‌هایی که در هیپنوتیزم بازیابی می‌شوند دقیق‌ترند و حتی می‌توان خاطره‌ی دقیق لحظه‌ی تولد را بازگرداند. یاپکو نتیجه گرفت که این باورهای نادرست می‌تواند به بازیابی خاطره‌ی تلقین‌شده به‌جای خاطره‌ی واقعی بینجامد. همین مقاله جایزه‌ی میلتون اریکسون برای نگارش علمی را از هیئت تحریریه‌ی همان مجله گرفت.
کتاب «تلقین‌های سوءاستفاده: خاطرات درست و نادرست از آسیب جنسی کودکی» (سایمون و شوستر، ۱۹۹۴) همین بحث را برای مخاطب عام باز کرد و از فهرست‌هایی انتقاد کرد که نشانه‌های کلی مثل افسردگی، سردرد یا اعتمادبه‌نفس پایین را دلیل آزار فراموش‌شده می‌گرفتند. همه با او هم‌نظر نبودند؛ لنور تر، روان‌پزشک و نویسنده‌ی کتابی درباره‌ی خاطرات سرکوب‌شده، گفت یاپکو اندازه‌ی مشکل را بزرگ‌تر از واقع نشان می‌دهد، هرچند پذیرفت که گاهی چنین اتفاقی می‌افتد. پیوند این بحث با تکنیک‌های بالینی را در مقاله‌ی پسرفت سنی در هیپنوتیزم و خطر خاطره‌ی کاذب بخوانید.
آثار اصلی مایکل یاپکو
یاپکو به گفته‌ی وب‌سایتش نویسنده‌ی ۱۶ کتاب و ویراستار سه کتاب دیگر است؛ مهم‌ترین آن‌ها در دو گروه کتاب‌های درسی هیپنوتیزم و کتاب‌های افسردگی جای می‌گیرند.
| سال | کتاب | موضوع |
|---|---|---|
| ۱۹۸۴ تا ۲۰۲۵ | Trancework (ترنس‌ورک) | کتاب درسی هیپنوتیزم بالینی؛ شش ویراست، ویراست ششم با شان کریسول |
| ۱۹۸۸ | When Living Hurts | دستورالعمل‌ها و تکلیف‌های درمانی برای افسردگی |
| ۱۹۹۲ | Hypnosis and the Treatment of Depressions | راهبردهای تغییر با هیپنوتیزم در افسردگی |
| ۱۹۹۴ | Suggestions of Abuse | خاطرات درست و نادرست از آسیب کودکی |
| ۱۹۹۷ | Breaking the Patterns of Depression | کتاب خودیاری با تمرین‌های مهارت‌محور |
| ۲۰۰۱ | Treating Depression with Hypnosis | ترکیب رویکرد شناختی-رفتاری و راهبردی |
| ۲۰۰۹ | Depression Is Contagious | نقش عوامل اجتماعی در گسترش افسردگی |
| ۲۰۱۱ | Mindfulness and Hypnosis | هم‌پوشانی مدیتیشن ذهن‌آگاهی و تلقین |
| ۲۰۱۶ | The Discriminating Therapist | پرسش‌های «چگونه» و تمایزگذاری در درمان |
| ۲۰۲۱ | Process-Oriented Hypnosis | هیپنوتیزم فرایندمحور؛ جنگل به‌جای درختان |
از میان این آثار، ترنس‌ورک بیشترین اثر را در آموزش داشته است. ویراست نخست آن در ۱۹۸۴ از سوی انتشارات ایروینگتون منتشر شد و ویراست ششم در مارس ۲۰۲۵ با فصل‌های تازه درباره‌ی تروما، تجزیه، آزمون هیپنوتیزم‌پذیری و پسرفت و پیشرفت سنی به چاپ رسید. وب‌سایت یاپکو می‌گوید پنج کتاب او، از جمله «درمان افسردگی با هیپنوتیزم»، «ذهن‌آگاهی و هیپنوتیزم» و «هیپنوتیزم فرایندمحور»، جایزه‌ی آرتور شاپیرو انجمن هیپنوتیزم بالینی و تجربی را برای بهترین کتاب سال هیپنوتیزم برده‌اند.
جوایز و نقش‌های حرفه‌ای
یاپکو عضو ارشد انجمن روانشناسی آمریکا و انجمن آمریکایی هیپنوتیزم بالینی و عضو انجمن بین‌المللی هیپنوتیزم است. او جایزه‌ی یک عمر فعالیت را از بخش ۳۰ انجمن روانشناسی آمریکا (انجمن هیپنوتیزم روان‌شناختی)، جایزه‌ی پیر ژانه را از انجمن بین‌المللی هیپنوتیزم و جایزه‌ی یک عمر فعالیت را از بنیاد میلتون اریکسون گرفته است. انجمن هیپنوتیزم بالینی و تجربی هم او را «گنجینه‌ی زنده» نامیده است. یاپکو در هیئت مشاوران مجله‌ی آمریکایی هیپنوتیزم بالینی و مشاوران تحریریه‌ی مجله‌ی بین‌المللی هیپنوتیزم بالینی و تجربی است و در سال‌های اخیر با شرکت Mindset Health و برنامه‌ی دیجیتال Claria برای مدیریت خلق همکاری کرده است. نام جایزه‌ی پیر ژانه یادآور پیر ژانه، پیشگام نظریه‌ی تجزیه است.
پژوهش‌ها درباره‌ی روش‌های یاپکو چه می‌گویند؟
شواهد پژوهشی از هیپنوتیزم در درمان افسردگی امیدوارکننده اما هنوز محدود است و بیشتر درباره‌ی هیپنوتیزم به‌طور کلی است تا روش خاص یاپکو.
فراتحلیل میلینگ و همکاران (۲۰۱۹) از میان ۱۹۷ سند، ۱۰ پژوهش با ۱۳ کارآزمایی را بررسی کرد و میانگین اندازه‌ی اثر ۰٫۷۱ را در پایان درمان گزارش داد؛ نویسندگان این اثر را با درمان‌هایی مثل شناخت‌درمانی بک قابل مقایسه دانستند. در یکی از کارآزمایی‌های شناخته‌شده، آلادین و علی‌بهایی (۲۰۰۷) ۸۴ بیمار افسرده را به‌طور تصادفی به ۱۶ هفته شناخت‌درمانی ترکیبی با هیپنوتیزم یا شناخت‌درمانی تنها تقسیم کردند؛ هر دو گروه بهتر شدند، اما گروه ترکیبی کاهش کمی بیشتر در افسردگی، اضطراب و ناامیدی نشان داد. این همان ترکیبی است که یاپکو در کتاب ۲۰۰۱ خود پیشنهاد کرده بود.
محدودیت‌ها روشن است: تعداد پژوهش‌ها کم و حجم نمونه‌ها کوچک است، روش‌های هیپنوتیزم در آن‌ها یکسان نیست و بسیاری از پژوهشگران خود درمانگر هیپنوتیزم‌اند. مفهوم‌هایی مثل «فرایند به‌جای محتوا» بیشتر چارچوب بالینی‌اند تا فرضیه‌هایی که جداگانه آزموده شده باشند. خود یاپکو هم در یادداشتی در ۲۰۲۲ از دشواری سنجش اثربخشی هیپنوتیزم گفته است. در بحث حافظه، هشدارهای او با پژوهش‌های بعدی درباره‌ی خاطرات کاذب هم‌سو بود و امروز بسیاری از انجمن‌های حرفه‌ای استفاده از هیپنوتیزم برای «بازیابی» خاطره را پرخطر می‌دانند. اگر نشانه‌های افسردگی دارید، هیپنوتیزم جایگزین ارزیابی روان‌پزشک یا روان‌شناس نیست و دارو را هم نباید بدون نظر پزشک قطع کرد.
جایگاه یاپکو در تاریخ هیپنوتیزم
یاپکو نماینده‌ی نسلی است که هیپنوتیزم اریکسونی را با زبان روانشناسی اجتماعی و درمان‌های کوتاه‌مدت آشتی داد و آن را به سمت مهارت‌آموزی برد.
اگر تاریخچه‌ی هیپنوتیزم را از مسمر و برید تا امروز دنبال کنیم، یاپکو در نقطه‌ای ایستاده که دو سنت به هم می‌رسند: از یک سو نوآوری‌های بالینی اریکسون و شاگردانش، و از سوی دیگر نظریه‌های اجتماعی-شناختی که پژوهشگرانی مثل ساربین، کرش و استیون جی. لین پرورانده‌اند. او برخلاف بسیاری از نویسندگان عامه‌پسند هیچ‌گاه هیپنوتیزم را درمان معجزه‌آسا معرفی نکرد و در برابر ادعاهای بی‌پایه درباره‌ی حافظه ایستاد. همین ترکیب آموزش عملی و احتیاط علمی، ترنس‌ورک را به یکی از متن‌های پایه‌ی هیپنوتیزم درمانی تبدیل کرده است.
جمع‌بندی
مایکل یاپکو روانشناسی است که هیپنوتیزم را از هاله‌ی رازآلود بیرون آورد و آن را ابزاری برای ارتباط، انتظار و یادگیری مهارت معرفی کرد. کار او بر درمان افسردگی، هشدارهایش درباره‌ی خاطرات سرکوب‌شده و کتاب درسی ترنس‌ورک اثر ماندگاری بر هیپنوتیزم بالینی گذاشته است، هرچند شواهد مربوط به روش‌های او هنوز به پژوهش‌های بزرگ‌تر نیاز دارد.
برای ادامه‌ی این مجموعه، مقاله‌های ارنست روسی و جفری زایگ را هم بخوانید.
او بیشتر با کتاب درسی ترنس‌ورک و با کاربرد هیپنوتیزم در درمان افسردگی شناخته می‌شود. ترنس‌ورک از ۱۹۸۴ تا ۲۰۲۵ شش ویراست داشته و در دوره‌های آموزش هیپنوتیزم بالینی زیاد استفاده می‌شود.
یاپکو را معمولاً در حلقه‌ی اریکسونی جای می‌دهند، چون از ۱۹۸۴ مدیر مؤسسه‌ی میلتون اریکسون سن‌دیگو بوده و سال‌ها خبرنامه‌ی بنیاد اریکسون را ویرایش کرده است. اما زندگی‌نامه‌های او از دوره‌ی شاگردی طولانی نزد اریکسون، مانند آنچه زایگ یا روسی داشتند، یاد نمی‌کنند؛ او خود تأثیر اریکسون را مهم ولی کتابش را «کتابی درباره‌ی اریکسون» نمی‌داند.
او افسردگی را اختلالی چندبعدی با ریشه‌های زیستی، روانی و اجتماعی می‌داند و به پزشکی‌سازی صرف آن انتقاد دارد. به نظر او دارو گاهی لازم است اما بیش از اندازه تجویز می‌شود؛ با این حال هیچ بیماری نباید بدون نظر پزشک داروی خود را قطع کند.
این کتاب ۱۹۹۴ هشدار می‌دهد که برخی درمانگران با روش‌های تلقینی و فهرست نشانه‌های کلی، خاطره‌ی آزار کودکی را در ذهن مراجع می‌سازند. پایه‌ی آن پیمایشی بود که نشان داد بسیاری از درمانگران به اشتباه خاطره‌های به‌دست‌آمده در هیپنوتیزم را دقیق‌تر می‌دانند.
فراتحلیل میلینگ و همکاران (۲۰۱۹) در ۱۰ پژوهش اندازه‌ی اثر ۰٫۷۱ به نفع هیپنوتیزم گزارش کرد که با درمان‌های روان‌شناختی شناخته‌شده قابل مقایسه است. ولی تعداد و حجم پژوهش‌ها کم است و این نتیجه درباره‌ی هیپنوتیزم به‌طور کلی است، نه فقط روش خاص یاپکو.
