مراکز ویپاسانا سنت گوئنکا چیست؟ دوره ده‌روزه، قوانین، برنامه روزانه و ایمنی
فهرست مطالب
مراکز ویپاسانا سنت گوئنکا شبکه‌ای جهانی از مراکز مدیتیشن است که دوره‌های ده‌روزه‌ی ویپاسانا را به شیوه‌ای که س. ن. گوئنکا از استادش سایاگی او با کین آموخت، برگزار می‌کنند. این دوره‌ها در سکوت کامل، با برنامه‌ای یکسان در سراسر جهان و بدون شهریه برگزار می‌شوند و هزینه‌شان تنها از کمک داوطلبانه‌ی شاگردان پیشین تأمین می‌شود.
به گزارش ویکی‌پدیا، دوره‌های این سنت در ۳۹۳ محل در بیش از ۹۴ کشور، از جمله ایران، برگزار می‌شوند که حدود ۲۶۴ مورد آن مرکز دائمی‌اند. وب‌گاه رسمی dhamma.org نسخه‌ی فارسی نیز دارد و فهرست دوره‌ها و فرم درخواست را می‌توان از همان‌جا دید. در ادامه تاریخچه‌ی این شبکه، شیوه‌ی دوره، برنامه‌ی روزانه و قوانین، تفاوتش با سنت‌های دیگر و هشدارهای سلامت روان پیش از شرکت را مرور می‌کنیم.
س. ن. گوئنکا و پیدایش شبکه جهانی ویپاسانا
ساتیا نارایان گوئنکا در ۳۰ ژانویه‌ی ۱۹۲۴ در برمه در خانواده‌ای هندی و هندوی سنت‌گرا به دنیا آمد و بازرگانی موفق شد. در ۱۹۵۵ دچار میگرن‌های شدید و ناتوان‌کننده شد و چون درمان پزشکی سودی نداشت، به پیشنهاد دوستی نزد او با کین رفت. او چهارده سال نزد این استاد آموزش دید و در ۱۹۶۹ اجازه‌ی آموزش گرفت؛ همان سال به هند رفت و نخستین دوره‌اش را برگزار کرد. نخستین مرکز ثابت او در کوسوم ناگار در حیدرآباد شکل گرفت و همسرش، ایلایچی‌دوی گوئنکا، نیز در آموزش دوره‌ها همراهش بود.
گوئنکا در ۱۹۷۶ مرکز «دهامّا گیری» را در ایگاتپوری نزدیک ناسیک در ایالت ماهاراشترا گشود و تا ۱۹۸۲ همه‌ی دوره‌ها را خودش آموزش می‌داد؛ از آن پس به تربیت دستیاران آموزگار پرداخت. در ۱۹۸۵ مؤسسه‌ی پژوهش ویپاسانا (VRI) را در دهامّا گیری بنیان گذاشت. او در ۲۹ سپتامبر ۲۰۱۳ در بمبئی درگذشت. به گزارش ویکی‌پدیا، حدود ۱۳۵۰ دستیار آموزگار تربیت کرد که دوره‌ها را با ضبط‌های صوتی و تصویری او اداره می‌کنند و سالانه حدود ۱۲۰ هزار نفر در این دوره‌ها شرکت می‌کنند.
دوره ده‌روزه ویپاسانا چگونه است؟
دوره‌ی پایه در این سنت همیشه ده روز کامل است. به گزارش ویکی‌پدیا، دوره با مشاهده‌ی تنفس طبیعی و کنترل‌نشده آغاز می‌شود؛ تمرینی به نام «آناپانا» که ذهن را متمرکز می‌کند. این تمرکز، زمینه را برای ویپاسانا فراهم می‌کند که در این سنت به معنای مشاهده‌ی حس‌های بدنی با یکنواختی ذهن یا «برابری‌نگری» و آگاهی فزاینده از پیوند ذهن و بدن است.
گوئنکا آموزه‌اش را غیرفرقه‌ای و جهان‌شمول معرفی می‌کرد و تأکید داشت که شرکت در دوره نیازی به گرویدن به هیچ دینی ندارد. آموزش هر روز با سخنرانی ضبط‌شده‌ی شبانه‌ی او همراه است که اصول نظری روش را توضیح می‌دهد. به گزارش آیین‌نامه‌ی رسمی دوره‌ها، سه آموزش اخلاق (شیلا)، تمرکز (سمادهی) و خرد بینش (پنیا) پایه‌ی کار است.
برنامه روزانه و قوانین دوره
به گزارش آیین‌نامه‌ی منتشرشده در dhamma.org، زنگ بیداری ساعت ۴ صبح زده می‌شود و از ۴:۳۰ تا ۶:۳۰ مدیتیشن در سالن یا اتاق انجام می‌شود. پس از صبحانه، جلسه‌های گروهی و فردی تا شب ادامه دارد و روز با سخنرانی شبانه و پرسش از آموزگار به پایان می‌رسد. سراسر روز در حدود ده ساعت مدیتیشن می‌گذرد.
همه‌ی شرکت‌کنندگان باید در طول دوره «سکوت شریف» را رعایت کنند؛ یعنی سکوت بدن، گفتار و ذهن، بی هیچ‌گونه ارتباط با دیگر شاگردان، چه با اشاره، چه با نوشته. پنج اصل اخلاقی نیز الزامی است: پرهیز از کشتن هر موجود، دزدی، هرگونه فعالیت جنسی، دروغ و همه‌ی مواد مست‌کننده. شاگردان پیشین سه اصل دیگر را نیز رعایت می‌کنند. استفاده از تلفن و دوربین و انجام آیین‌ها و تمرین‌های دیگر در طول دوره مجاز نیست. داوطلب پیش از پذیرش فرم درخواست را پر می‌کند و متعهد می‌شود تا پایان کامل دوره در مرکز بماند و دستورهای آموزگار را دقیقاً دنبال کند؛ ترک دوره در میانه‌ی راه توصیه نمی‌شود، چون روز‌های نخست برای بیشتر شاگردان دشوارترین بخش کار است.
هزینه دوره و نقش داوطلبان
دوره‌های این سنت تنها بر پایه‌ی بخشش اداره می‌شوند. به گزارش dhamma.org، کمک مالی فقط از کسانی پذیرفته می‌شود که دست‌کم یک دوره‌ی ده‌روزه در این سنت را گذرانده‌اند و کسی که برای نخستین بار در دوره شرکت می‌کند، می‌تواند در پایان دوره کمک کند. بدین ترتیب هزینه‌ی خوراک و اقامت هر شاگرد را شاگردان پیشین پرداخته‌اند.
آشپزی، نظافت و اداره‌ی مراکز نیز بیشتر بر دوش داوطلبانی است که خود دوره را گذرانده‌اند و به آن «خدمت دهامّا» می‌گویند. آموزگاران و دستیاران آموزگار نیز برای آموزش دستمزد نمی‌گیرند. همین ساختار، دوره‌ها را برای افراد با درآمدهای گوناگون دسترس‌پذیر کرده است.
پاگودای جهانی ویپاسانا و برنامه‌های ویژه
گوئنکا در ۲۰۰۰ سنگ بنای پاگودای جهانی ویپاسانا را در نزدیکی ساحل گورای بمبئی گذاشت؛ بنایی به ارتفاع حدود ۹۹ متر که در ۲۰۰۹ گشایش یافت و تالاری بزرگ برای مدیتیشن دارد. به گزارش ویکی‌پدیا، این بنا به احترام او با کین ساخته شد که آرزو داشت ویپاسانا به زادگاهش هند بازگردد.
افزون بر دوره‌های ده‌روزه، این شبکه دوره‌های ویژه‌ی کودکان، دوره‌های مدیران و برنامه‌هایی در زندان‌ها برگزار می‌کند. گوئنکا در ۲۰۰۰ در نشست صلح هزاره‌ی رهبران دینی در سازمان ملل سخنرانی کرد و در ۲۰۱۲ نشان پادما بوشان، سومین نشان عالی غیرنظامی هند، را دریافت کرد.
تفاوت مراکز گوئنکا با IMC و IMS
مراکز مراقبه‌ی بین‌المللی (IMC) نیز از سنت او با کین‌اند و با آناپانا و ویپاسانا آموزش می‌دهند، اما سازمان جداگانه‌ای دارند که مادر سایاماگی آن را به غرب برد و شبکه‌ی کوچک‌تری است. ویژگی شاخص مراکز گوئنکا، یکسانی کامل دوره‌ها در سراسر جهان و آموزش از راه ضبط‌های خود گوئنکاست.
انجمن مدیتیشن بینش (IMS) در آمریکا ریتریت‌هایی با طول‌های گوناگون و آموزگاران متعدد دارد و بیشتر از روش ماهاسی سایادا بهره می‌گیرد. با این حال پیوند دو جریان نزدیک است: به نقل ویکی‌پدیا، جک کورنفیلد گوئنکا را از آموزگاران جوزف گلدستاین و شارون سالزبرگ، دو تن از بنیان‌گذاران IMS، و نیز یووال نوح هراری می‌داند. کسی که هر دو را آزموده، معمولاً تفاوت را در ساختار دوره، نه در هدف آن، می‌بیند.
هشدار سلامت روان پیش از ثبت‌نام
آیین‌نامه‌ی رسمی این دوره‌ها صریحاً هشدار می‌دهد که ویپاسانا جایگزین درمان پزشکی یا روان‌پزشکی نیست، شرایط روانی‌ای که در دوره‌ی بهبود بوده‌اند ممکن است دوباره بروز کنند و این دوره‌ها برای افراد دارای مشکل جدی سلامت روان توصیه نمی‌شوند. پژوهش لیندال و همکاران (PLoS One، ۲۰۱۷) نیز ۵۹ نوع تجربه‌ی مرتبط با مدیتیشن را دسته‌بندی کرد که از بسیار مثبت تا بسیار منفی متغیر بودند و برخی، مانند اضطراب، بی‌خوابی یا احساس جدایی از خود، با پریشانی و افت کارکرد همراه بودند. اگر سابقه‌ی روان‌پریشی، اختلال دوقطبی، افسردگی شدید، حمله‌ی هراس یا آسیب روانی دارید، پیش از ثبت‌نام با روان‌پزشک مشورت کنید و این سابقه را در فرم درخواست صادقانه بنویسید.
جمع‌بندی
مراکز ویپاسانا سنت گوئنکا میراث س. ن. گوئنکا، شاگرد او با کین‌اند که از ۱۹۶۹ دوره‌های ده‌روزه را در هند آغاز کرد و امروز در صدها محل در بیش از ۹۴ کشور برگزار می‌شوند. این دوره‌ها با آناپانا آغاز و با مشاهده‌ی برابرنگرانه‌ی حس‌های بدن ادامه می‌یابند، در سکوت شریف، با پنج اصل اخلاقی و برنامه‌ای فشرده از ساعت ۴ صبح، و تنها با کمک داوطلبانه‌ی شاگردان پیشین اداره می‌شوند. برای بسیاری تجربه‌ای ارزشمند است، اما خود این سنت تأکید می‌کند که ویپاسانا جایگزین درمان نیست و برای افراد دارای مشکل جدی سلامت روان توصیه نمی‌شود.
منابع
- The Code of Discipline – Vipassana Meditation (dhamma.org)
- S. N. Goenka – Wikipedia
- Vipassana movement – Wikipedia
- About VRI – Vipassana Research Institute
- Lindahl JR, et al. The varieties of contemplative experience: A mixed-methods study of meditation-related challenges in Western Buddhists. PLoS One, 2017
سؤالات متداول
شبکه‌ای جهانی از مراکز که دوره‌های ده‌روزه‌ی ویپاسانا را به شیوه‌ی س. ن. گوئنکا، شاگرد سایاگی او با کین، در سکوت و بدون شهریه برگزار می‌کنند.
خیر؛ دوره‌ها تنها با کمک داوطلبانه اداره می‌شوند و کمک مالی فقط از کسانی پذیرفته می‌شود که دست‌کم یک دوره‌ی ده‌روزه را گذرانده‌اند.
بیداری ساعت ۴ صبح، حدود ده ساعت مدیتیشن گروهی و فردی در طول روز، پرسش از آموزگار و سخنرانی ضبط‌شده‌ی شبانه‌ی گوئنکا.
سکوت بدن، گفتار و ذهن در سراسر دوره؛ هیچ‌گونه ارتباط با دیگر شاگردان، چه با سخن، چه با اشاره یا نوشته، مجاز نیست و تنها با آموزگار و مدیر دوره می‌توان گفت‌وگو کرد.
آیین‌نامه‌ی رسمی دوره‌ها هشدار می‌دهد که ویپاسانا جایگزین درمان روان‌پزشکی نیست و برای افراد دارای مشکل جدی سلامت روان توصیه نمی‌شود؛ پیش از ثبت‌نام با روان‌پزشک مشورت کنید.
خیر؛ گوئنکا آموزه را غیرفرقه‌ای معرفی می‌کرد و شرکت در دوره نیازی به گرویدن به هیچ دینی ندارد.
