تنفس تومو چیست؟ آتش درونی یوگای تبتی، پیوند با کندالینی و پژوهش‌ها
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: تنفس تومو، که در زبان تبتی به معنای «آتش درونی» یا «زن خشمگین» است، تمرینی از یوگای تبتی است که در آن تنفس عمیق، حبس نفس در شکم و تجسم شعله‌ای در زیر ناف با هم ترکیب می‌شوند. هدف سنتی آن بیداری و تجربه‌ی سرور درونی است و گرم شدن بدن اثر جانبی معروف آن است. نقشه‌ی تومو شباهت‌هایی با کندالینی دارد، اما همان نیست.
داستان راهبانی که در سرمای هیمالیا ملحفه‌ی خیس را با گرمای بدن خشک می‌کنند، سال‌هاست دهان‌به‌دهان می‌چرخد. پشت این داستان تمرینی واقعی به نام تومو قرار دارد که امروزه در کلاس‌های تنفس و روش‌هایی مثل ویم هاف هم ردپایش دیده می‌شود. در این مقاله توضیح می‌دهیم تومو از کجا آمده، با کندالینی چه نسبتی دارد، پژوهش‌ها چه یافته‌اند و چه احتیاط‌هایی لازم است.
تنفس تومو چیست؟
تنفس تومو تمرینی تنفسی و تجسمی از بودیسم تبتی است که گرمای درونی را برای عمیق کردن مراقبه برمی‌انگیزد.
نام سانسکریت این تمرین چاندالی است. تومو یکی از «شش یوگای ناروپا» است؛ مجموعه‌ای از تمرین‌های پیشرفته که به تیلوپا و شاگردش ناروپا، استادان هندی سده‌ی یازدهم میلادی، نسبت داده می‌شود و بیشتر در مکتب کاگیو حفظ شده است. در این مجموعه، تومو پایه‌ی تمرین‌های دیگر شمرده می‌شود.
مشهورترین تمرین‌کننده‌ی تومو در روایت‌های تبتی میلارپا، شاعر و یوگی سده‌ی یازدهم است. بخشی از نام او، «رپا»، یعنی «کسی که پارچه‌ی نخی می‌پوشد»؛ اشاره به اینکه در غارهای سرد هیمالیا فقط با یک پارچه‌ی نازک نخی زندگی می‌کرد.
نقشه‌ی بدن در تومو
تومو بر نقشه‌ای از کانال‌ها و مراکز انرژی تکیه دارد که شباهت زیادی به نادی‌ها در یوگای هندی دارد.
در این نقشه سه کانال اصلی وجود دارد: کانال مرکزی که در امتداد ستون فقرات بالا می‌رود و دو کانال کناری در چپ و راست آن. تمرین‌کننده شعله‌ی کوچکی را در نقطه‌ای چند انگشت پایین‌تر از ناف تجسم می‌کند. با هر دور تنفس، این شعله در کانال مرکزی بالا می‌رود و «قطره‌ی سفیدی» را که در بالای سر تصور می‌شود ذوب می‌کند. ریزش این قطره‌ی ذوب‌شده در کانال مرکزی با تجربه‌ی سرور و آرامش عمیق همراه دانسته می‌شود.
تنفس کوزه‌ای
قلب فنی تومو «تنفس کوزه‌ای» است. در این تنفس، پس از دم، هوا در شکم پایین نگه داشته می‌شود؛ دیافراگم از بالا به پایین فشار می‌آورد و عضلات کف لگن کمی بالا کشیده می‌شوند، مثل اینکه هوا در کوزه‌ای زیر ناف محبوس باشد. این ترکیب به باندا در یوگا شبیه است.
تومو و کندالینی چه نسبتی دارند؟
هر دو تمرین از نقشه‌ای با کانال مرکزی و حرکت انرژی به سمت سر استفاده می‌کنند، اما از دو سنت متفاوت با هدف‌ها و تصویرهای متفاوت آمده‌اند.
در تانترای هندو، کندالینی نیرویی است که به شکل ماری چنبره‌زده در پایه‌ی ستون فقرات خفته است و با بیداری از چاکراها عبور می‌کند تا به تاج سر برسد. در تومو، تصویر اصلی شعله‌ای در زیر ناف است که قطره‌ای را در بالای سر ذوب می‌کند و جریان از بالا به پایین هم به همان اندازه مهم است. برخی نویسندگان غربی چاندالی را همان کندالینی دانسته‌اند، اما استادان تبتی معمولاً تومو را بخشی از مسیر بودایی و جدا از چارچوب هندو آموزش می‌دهند.
شباهت دیگر، احتیاط‌های مشترک است. در هر دو سنت گفته می‌شود تمرین شدید بدون آمادگی می‌تواند به بی‌قراری، بی‌خوابی یا ناراحتی جسمی منجر شود؛ موضوعی که در مقاله‌ی سندرم کندالینی هم به آن پرداخته‌ایم. برای مقایسه‌ی کندالینی با مفهوم چی در سنت چینی، مطلب تفاوت کندالینی و چی را ببینید.
پژوهش‌های علمی درباره‌ی تومو
پژوهش‌ها نشان داده‌اند تمرین تومو می‌تواند دمای انگشتان و تا حدی دمای مرکزی بدن را بالا ببرد، اما افزایش دما در محدوده‌ی طبیعی بدن است.
مطالعه‌ی هربرت بنسون
هربرت بنسون، پژوهشگر دانشگاه هاروارد، در سال ۱۹۸۲ در مجله‌ی Nature گزارش داد که دمای انگشتان دست و پای سه راهب تبتی در هند هنگام تمرین تومو چند درجه بالا رفته است. منتقدان بعدها یادآوری کردند که راهبان هنگام تمرین دست‌هایشان را منقبض می‌کردند و همین کار هم جریان خون انگشتان را افزایش می‌دهد. توضیح خوبی از این بحث در دفتر علم و جامعه‌ی دانشگاه مک‌گیل آمده است.
مطالعه‌ی ماریا کوژونیکوف
ماریا کوژونیکوف و همکارانش در دانشگاه ملی سنگاپور در سال ۲۰۱۳ دمای مرکزی بدن راهبان را هنگام تمرین اندازه گرفتند. نتیجه‌ی آن‌ها در مجله‌ی PLOS ONE نشان داد تنفس کوزه‌ای دمای بدن را بالا می‌برد و تجسم شعله به حفظ این افزایش کمک می‌کند. شرکت‌کنندگان غربی که فقط تنفس تند را انجام دادند، افزایش کمی داشتند که بدون تجسم ادامه پیدا نکرد.
روش ویم هاف
ویم هاف، ورزشکار هلندی، روشی الهام‌گرفته از تومو ساخته است که دم‌های عمیق پیاپی، حبس نفس و قرار گرفتن در سرما را ترکیب می‌کند. در مطالعه‌ای که در سال ۲۰۱۴ در مجله‌ی PNAS منتشر شد، گروهی کوچک از داوطلبان آموزش‌دیده پس از تزریق آزمایشی یک ماده‌ی باکتریایی پاسخ التهابی کمتری نشان دادند. این یافته جالب است، اما روی گروهی کوچک انجام شده و به معنای درمان بیماری نیست.
تمرین مقدماتی و ایمن الهام‌گرفته از تومو
تومو در سنت تبتی زیر نظر استاد آموخته می‌شود؛ آنچه در ادامه می‌آید فقط تمرینی مقدماتی و ملایم برای آشنایی با تنفس شکمی و تجسم گرماست.
- روی صندلی یا زمین صاف بنشینید، ستون فقرات راست و شانه‌ها رها باشد.
- چند نفس آرام و طبیعی بکشید و توجه را به نقطه‌ای چهار انگشت پایین‌تر از ناف ببرید.
- شعله‌ی کوچکی را در همان نقطه تصور کنید؛ گرم، روشن و آرام.
- آهسته از بینی دم بگیرید و هوا را تا پایین شکم بفرستید. تنها چند ثانیه‌ی راحت نفس را نگه دارید، بی‌آنکه زور بزنید.
- به‌آرامی بازدم کنید و تصور کنید با هر بازدم گرمای شعله در بدن پخش می‌شود.
- این چرخه را پنج تا ده بار تکرار کنید و در پایان چند دقیقه با تنفس طبیعی بنشینید.
اگر سرگیجه، سوزن‌سوزن شدن شدید، تپش قلب یا اضطراب احساس کردید، تمرین را متوقف کنید و به تنفس طبیعی برگردید. برای آشنایی گسترده‌تر با تمرین‌های تنفسی یوگا، مقاله‌ی پرانایاما و برای تفاوت با تنفس تند کندالینی یوگا، مقاله‌ی تنفس آتش را بخوانید.
احتیاط‌های مهم
تمرین‌های تنفسی با حبس نفس، به‌ویژه همراه با تنفس تند، می‌توانند باعث سرگیجه و حتی از دست دادن هوشیاری شوند.
- هرگز در آب: تمرین حبس نفس را در استخر، دریا، وان حمام یا زیر دوش انجام ندهید.
- هرگز هنگام رانندگی: یا هر کاری که با کاهش هوشیاری خطرناک می‌شود.
- شرایط پزشکی: در بارداری، صرع، بیماری قلبی یا فشار خون کنترل‌نشده پیش از تمرین با پزشک مشورت کنید.
- سرما: تومو جای لباس گرم یا محافظت در برابر سرما را نمی‌گیرد؛ قرار گرفتن ناگهانی در آب یخ خطر جدی دارد.
جمع‌بندی
تنفس تومو تمرینی کهن از یوگای تبتی است که تنفس کوزه‌ای و تجسم شعله را برای عمیق کردن مراقبه به کار می‌گیرد و شباهت‌هایی با نقشه‌ی کندالینی دارد. پژوهش‌ها اثر آن را بر دمای بدن تأیید کرده‌اند، هرچند نه به شکل افسانه‌ای که گاهی روایت می‌شود. اگر به این مسیر علاقه دارید، با تمرین‌های ملایم آغاز کنید و برای تمرین سنتی سراغ استاد معتبر بروید.
نه. تنفس آتش از کندالینی یوگا آمده و بازدم‌های تند و پیاپی از بینی است. تومو تمرینی تبتی است که تنفس کوزه‌ای، حبس نفس و تجسم شعله در زیر ناف را با هم ترکیب می‌کند.
نقشه‌ی هر دو بر کانال مرکزی و حرکت انرژی به سمت سر تکیه دارد، اما چارچوب، تصویرها و هدفشان متفاوت است. برخی نویسندگان غربی آن‌ها را هم‌ارز دانسته‌اند، ولی سنت تبتی تومو را تمرینی مستقل در شش یوگای ناروپا می‌داند.
پژوهش‌ها نشان داده‌اند دمای انگشتان و در یک مطالعه دمای مرکزی بدن راهبان باتجربه هنگام تمرین بالا رفته است. این افزایش در محدوده‌ی طبیعی بدن بوده و جای لباس گرم یا محافظت در سرما را نمی‌گیرد.
افراد باردار، کسانی که صرع، بیماری قلبی، فشار خون کنترل‌نشده یا سابقه‌ی غش دارند، باید پیش از هر تمرین حبس نفس با پزشک مشورت کنند. این تمرین هرگز نباید در آب، حمام یا هنگام رانندگی انجام شود.
در سنت تبتی تومو پس از آموزش‌های مقدماتی و زیر نظر استاد آموخته می‌شود. نسخه‌های ساده‌ی تنفسی که امروز آموزش داده می‌شوند فقط بخش کوچکی از آن هستند.
