کریا یوگا چیست؟ تاریخچه، مراحل آموزش، شاخه‌ها و تفاوت با یوگاهای دیگر
فهرست مطالب
پاسخ کوتاه: کریا یوگا در معنای امروزی، روش مراقبه و تنفسی است که در سال ۱۸۶۱ از طریق لاهیری ماهاسایا شناخته شد و پاراماهانسا یوگاناندا آن را با کتاب «خودزندگی‌نامه‌ی یک یوگی» به جهان معرفی کرد. هسته‌ی آن نوعی پرانایامای ویژه است که با توجه به ستون فقرات انجام می‌شود و فقط پس از آموزش‌های مقدماتی و «آیین تشرف» به شاگرد سپرده می‌شود. پاتانجلی هم در یوگا سوترا از «کریا یوگا» نام برده، اما منظور او سه اصل ریاضت، خودکاوی و تسلیم به خداوند است.
نام کریا یوگا را بیشتر کسانی شنیده‌اند که کتاب یوگاناندا را خوانده‌اند یا درباره‌ی مهاواتار بابا جی و لاهیری ماهاسایا مطلبی دیده‌اند. اما کریا یوگا دقیقاً چیست؟ چه تفاوتی با هاتا یوگا یا کندالینی یوگا دارد؟ چرا تکنیک اصلی آن پنهان نگه داشته می‌شود و چگونه می‌توان آن را آموخت؟ این مقاله راهنمای جامع همین پرسش‌ها است.
کریا یوگا چیست؟ معنای واژه و دو کاربرد آن
جواب کوتاه: «کریا» در سانسکریت یعنی عمل یا کنش، و کریا یوگا یعنی «یوگای عمل». این نام در دو معنای جدا به کار می‌رود: یکی کریا یوگای پاتانجلی در یوگا سوترا و دیگری کریا یوگای سنت لاهیری ماهاسایا و یوگاناندا که امروز بیشتر با همین نام شناخته می‌شود.
در بند نخست از فصل دوم یوگا سوترا، پاتانجلی می‌گوید: «تاپاس (ریاضت و انضباط)، سوادهیایا (خودکاوی و مطالعه‌ی متون) و ایشوارا پرانیدهانا (تسلیم به خداوند) کریا یوگا است.» این سه اصل در یوگای هشت مرحله‌ای هم جزو نیاماها آمده‌اند. یعنی کریا یوگای پاتانجلی یک شیوه‌ی زندگی و آمادگی ذهنی است، نه یک تکنیک تنفسی.
کریا یوگای سنت لاهیری اما مجموعه‌ای از تکنیک‌های مراقبه و پرانایاما است. یوگاناندا خودش این دو را به هم پیوند داد و گفت تکنیک کریا همان چیزی است که پاتانجلی و بهگود گیتا به آن اشاره کرده‌اند؛ اما پژوهشگران این پیوند را تفسیر خود سنت می‌دانند.
تاریخچه‌ی کریا یوگا؛ از بابا جی تا یوگاناندا
جواب کوتاه: طبق روایت سنت، مهاواتار بابا جی در سال ۱۸۶۱ کریا یوگا را در کوهستان هیمالیا به لاهیری ماهاسایا آموخت. لاهیری آن را به شاگردانش از جمله سری یوکتشوار سپرد و یوکتشوار آن را به یوگاناندا آموخت که آن را در غرب گسترش داد.
- ۱۸۶۱: لاهیری ماهاسایا، کارمند اداره‌ی مهندسی ارتش در هند، طبق روایت خودش در نزدیکی رانیکت با بابا جی دیدار می‌کند و تشرف می‌گیرد.
- دهه‌های بعد: لاهیری در بنارس به صدها شاگرد، از جمله اهل خانواده و کارمندان، کریا می‌آموزد؛ بر خلاف سنت راهبان، او زندگی خانوادگی را ترک نکرد.
- سری یوکتشوار: شاگرد لاهیری، نویسنده‌ی کتاب «علم مقدس» و استاد یوگاناندا.
- ۱۹۱۷ و ۱۹۲۰: یوگاناندا انجمن یوگودا ساتسانگا را در هند و انجمن خودشناسی (SRF) را در آمریکا بنیان می‌گذارد.
- ۱۹۴۶: انتشار «خودزندگی‌نامه‌ی یک یوگی» که در آن فصلی کامل به «علم کریا یوگا» اختصاص دارد.
بخش‌هایی از این روایت، مانند وجود تاریخی بابا جی و عمر چندصدساله‌ی او، را نمی‌توان با منابع مستقل تأیید کرد. تاریخ‌های مربوط به لاهیری، یوکتشوار و یوگاناندا اما مستند هستند.
کریا یوگا چگونه کار می‌کند؟ اصول اصلی
جواب کوتاه: طبق آموزه‌ی یوگاناندا، تکنیک کریا با تنفس آگاهانه نیروی حیات (پرانا) را در امتداد ستون فقرات بالا و پایین می‌برد، ذهن را آرام می‌کند و توجه را به چشم معنوی میان ابروها می‌آورد.
یوگاناندا در فصل بیست‌وششم کتابش می‌نویسد کریا یوگا «روشی ساده و روان‌تنی» است که خون را از دی‌اکسید کربن پاک و با اکسیژن تازه می‌کند و در نتیجه روند فرسودگی را کند می‌سازد. او به آیه‌ی ۲۹ از فصل چهارم بهگود گیتا استناد می‌کند که از «پیشکش دم در بازدم و بازدم در دم» سخن می‌گوید. او همچنین ادعا می‌کند نیم دقیقه تمرین کریا برابر یک سال رشد طبیعی معنوی است.
این توضیحات بخشی از آموزه‌ی سنت است و به معنای یافته‌ی علمی نیست؛ به‌ویژه ادعای «یک سال رشد در نیم دقیقه» و توضیح‌های فیزیولوژیک آن را نمی‌توان با پژوهش‌های موجود تأیید کرد. آنچه روشن است این است که کریا یوگا اساساً مراقبه‌ای نشسته و تنفسی است و برخلاف بسیاری از سبک‌های امروزی، تکیه‌ی اصلی‌اش بر حرکات بدنی نیست.
مراحل آموزش کریا یوگا
جواب کوتاه: در سنت یوگاناندا، شاگرد ابتدا سه تکنیک مقدماتی را می‌آموزد: تمرین‌های انرژی‌بخشی، تکنیک تمرکز «هونگ سو» و مراقبه‌ی «اوم». پس از دوره‌ای تمرین منظم، می‌تواند درخواست تشرف کند و تکنیک کریا را مستقیماً از نماینده‌ی مجاز سنت دریافت کند.
- تمرین‌های انرژی‌بخشی: مجموعه‌ای از حرکات کشش و انقباض عضلات همراه با تمرکز که یوگاناندا در سال ۱۹۱۶ طراحی کرد.
- هونگ سو: مشاهده‌ی آرام تنفس همراه با تکرار ذهنی دو هجا؛ تکنیکی برای تمرکز و آرامش.
- مراقبه‌ی اوم: گوش دادن به صدای درونی و گسترش آگاهی.
- تشرف (دیکشا): دریافت تکنیک کریا و تعهد به تمرین منظم و محرمانه نگه داشتن آن.
- کریاهای بالاتر: در برخی شاخه‌ها، پس از سال‌ها تمرین، مراحل پیشرفته‌تر آموزش داده می‌شود.
به همین دلیل، متن‌هایی که در اینترنت ادعا می‌کنند «آموزش کامل کریا یوگا» را در چند خط ارائه می‌دهند، معمولاً یا تکنیک دیگری را توضیح می‌دهند یا روایتی ناقص از آن را. کریا یوگا در هر شاخه‌ای که باشد، بر رابطه‌ی استاد و شاگرد تکیه دارد.
شاخه‌ها و سازمان‌های کریا یوگا
جواب کوتاه: امروز چند سنت مختلف کریا یوگا را آموزش می‌دهند: انجمن خودشناسی (SRF) و یوگودا ساتسانگا، سنت آناندا، شاخه‌هایی که مستقیماً به شاگردان لاهیری ماهاسایا برمی‌گردند، «کریا یوگای بابا جی» و کریا یوگای مکتب یوگای بیهار که تفاوت زیادی با بقیه دارد.
| سنت | بنیان‌گذار یا ریشه | ویژگی |
|---|---|---|
| SRF و یوگودا ساتسانگا | پاراماهانسا یوگاناندا | درس‌نامه‌های مکاتبه‌ای، سه تکنیک مقدماتی، سپس تشرف |
| آناندا | سوامی کریاناندا، شاگرد یوگاناندا | جامعه‌های معنوی و آموزش آزادتر |
| شاخه‌های بنارس | شاگردان و خانواده‌ی لاهیری ماهاسایا | آموزش سنتی و فردی |
| کریا یوگای بابا جی | سنتی که خود را به بابا جی و سنت سیدهای تامیل نسبت می‌دهد | مجموعه‌ای گسترده از کریاها شامل آسانا و مانترا |
| مکتب یوگای بیهار | سوامی ساتیاناندا سرسواتی | مجموعه‌ای از تمرین‌های تانترایی، متفاوت از سنت لاهیری |
«سودارشان کریا» که در برنامه‌های بنیاد «هنر زندگی» آموزش داده می‌شود، با وجود شباهت نام، تکنیک تنفسی ریتمیک دیگری است و ربطی به کریا یوگای لاهیری ماهاسایا ندارد.
تفاوت کریا یوگا با هاتا یوگا و کندالینی یوگا
جواب کوتاه: هاتا یوگا بر آسانا، پرانایاما و پاکسازی بدن تکیه دارد، کندالینی یوگا بر تمرین‌های پویا، تنفس و مانترا، و کریا یوگا بیشتر بر مراقبه‌ی نشسته و پرانایامای درونی با توجه به ستون فقرات.
- هدف: هر سه هدف معنوی دارند، اما کریا یوگا آشکارا خود را «مسیر مراقبه» معرفی می‌کند.
- نقش بدن: در هاتا یوگا آسانا محور است؛ در کریا یوگا بدن بیشتر باید آرام و صاف بنشیند.
- شیوه‌ی آموزش: هاتا و کندالینی یوگا در کلاس‌های عمومی آموزش داده می‌شوند؛ کریا یوگا به تشرف و آموزش فردی وابسته است.
- نسبت با کندالینی: یوگاناندا هم از بیداری نیروی ستون فقرات سخن می‌گوید، اما واژه‌ی کندالینی در آموزه‌های او نقش مرکزی ندارد.
کریا یوگا را می‌توان در کنار کارما یوگا و باکتی یوگا هم دید؛ یوگاناندا آن را جمع عمل، دانش و عشق الهی می‌دانست. برای مقایسه‌ی سبک‌های دیگر، مقاله‌ی شاخه‌های یوگا را بخوانید.
فواید گزارش‌شده و نگاه علمی
جواب کوتاه: تمرین‌کنندگان کریا یوگا از آرامش، تمرکز بیشتر و تجربه‌های معنوی خبر می‌دهند. پژوهش علمی مستقل درباره‌ی خود تکنیک کریای سنت لاهیری بسیار اندک است و بیشتر شواهد به مراقبه و پرانایاما به‌طور کلی مربوط می‌شود.
پژوهش‌های گسترده درباره‌ی مراقبه و تنفس آرام نشان داده‌اند که این تمرین‌ها می‌توانند به کاهش استرس و بهبود توجه کمک کنند. کریا یوگا هم ترکیبی از همین عناصر است، پس انتظار این فواید منطقی است. اما ادعاهایی مثل کند شدن پیری، تغییر سلول‌های مغز یا رسیدن به روشن‌شدگی در زمانی مشخص، پشتوانه‌ی پژوهشی ندارند.
احتیاط‌ها و چه کسانی باید با مشورت شروع کنند
جواب کوتاه: کریا یوگا معمولاً تمرینی آرام است، اما مانند هر پرانایامای پیشرفته، کسانی که بیماری قلبی، فشار خون کنترل‌نشده، صرع، بارداری یا سابقه‌ی اختلالات روانی جدی دارند، باید پیش از شروع با پزشک و معلم باتجربه مشورت کنند.
- از نسخه‌های اینترنتی بی‌منبع یا «فشرده» که تنفس‌های طولانی و نگه داشتن نفس را بدون آمادگی آموزش می‌دهند پرهیز کنید.
- اگر سرگیجه، تپش قلب، اضطراب شدید یا بی‌خوابی پیدا کردید، تمرین را کم یا متوقف کنید.
- هیچ سنت معتبری از شما نمی‌خواهد درمان پزشکی را کنار بگذارید.
- پیش از پرداخت هزینه‌های گزاف برای «تشرف»، درباره‌ی سنت، تبار آموزشی و سابقه‌ی معلم تحقیق کنید.
چگونه کریا یوگا را شروع کنیم؟
جواب کوتاه: بهترین شروع، خواندن «خودزندگی‌نامه‌ی یک یوگی»، تمرین روزانه‌ی مراقبه و تنفس آرام و سپس ارتباط با یکی از سنت‌های معتبر برای دریافت آموزش‌های مقدماتی است.
اگر هنوز با یوگا آشنا نیستید، از پایه شروع کنید: مقاله‌ی یوگا چیست نقطه‌ی خوبی است. سپس چند هفته روزی ۱۵ تا ۲۰ دقیقه مراقبه‌ی ساده با تمرکز بر تنفس انجام دهید. این عادت، چه به کریا یوگا برسید و چه نه، پایه‌ی هر مسیر مراقبه است. برای منابع بیشتر، مدخل Kriya Yoga و Autobiography of a Yogi در ویکی‌پدیا را ببینید.
جمع‌بندی
کریا یوگا در معنای پاتانجلی سه اصل ریاضت، خودکاوی و تسلیم است و در معنای امروزی، مسیر مراقبه‌ای که از لاهیری ماهاسایا آغاز شد و یوگاناندا آن را جهانی کرد. هسته‌ی آن پرانایامایی درونی است که پس از آموزش‌های مقدماتی و تشرف آموخته می‌شود. شاخه‌های مختلفی آن را آموزش می‌دهند و نباید آن را با سودارشان کریا یا کریاهای کندالینی یوگا اشتباه گرفت. اگر به این مسیر علاقه دارید، با مراقبه‌ی ساده و صبر شروع کنید و معلم و سنت خود را آگاهانه انتخاب کنید.
پرسش‌های متداول
کریا یوگا در معنای امروزی روش مراقبه و پرانایامایی است که از سال ۱۸۶۱ با لاهیری ماهاسایا شناخته شد و یوگاناندا آن را جهانی کرد. پاتانجلی هم در یوگا سوترا کریا یوگا را مجموعه‌ی ریاضت، خودکاوی و تسلیم به خداوند تعریف کرده است.
تکنیک‌های مقدماتی و مراقبه را می‌توان در خانه تمرین کرد و برخی سنت‌ها مانند SRF درس‌نامه‌های مکاتبه‌ای دارند. اما تکنیک اصلی کریا در سنت‌های معتبر پس از آموزش مقدماتی و تشرف از نماینده‌ی مجاز سپرده می‌شود.
کندالینی یوگا بر تمرین‌های پویا، تنفس و مانترا در کلاس‌های عمومی تکیه دارد. کریا یوگا بیشتر مراقبه‌ی نشسته و پرانایامای درونی با توجه به ستون فقرات است و به تشرف و آموزش فردی وابسته است.
این کتاب که یوگاناندا در سال ۱۹۴۶ منتشر کرد، کریا یوگا را به میلیون‌ها خواننده معرفی کرد و فصلی کامل درباره‌ی علم کریا یوگا و داستان بابا جی و لاهیری ماهاسایا دارد. این کتاب به فارسی هم ترجمه شده است.
کریا یوگا معمولاً تمرینی آرام است، اما کسانی که بیماری قلبی، فشار خون کنترل‌نشده، صرع، بارداری یا اختلال روانی جدی دارند باید پیش از شروع با پزشک و معلم باتجربه مشورت کنند و از نسخه‌های بی‌منبع اینترنتی پرهیز کنند.
