کوری هاموند کیست؟ هیپنوتیزم بالینی، نوروفیدبک و جنجال سخنرانی ۱۹۹۲

قله‌های برف‌پوش رشته‌کوه واساچ در یوتا با درختان بی‌برگ صنوبر و یک کاج سبز در پیش‌زمینه و نوار ابر سفید در آسمان آبی

فهرست مطالب

پاسخ کوتاه: کوری هاموند (D. Corydon Hammond) روان‌شناس آمریکایی و استاد بازنشسته‌ی دانشکده‌ی پزشکی دانشگاه یوتاست که با ویرایش «کتاب مرجع تلقین‌ها و استعاره‌های هیپنوتیزمی» (۱۹۹۰) و ریاست انجمن هیپنوتیزم بالینی آمریکا شناخته می‌شود. او بعدها به یکی از چهره‌های اصلی نوروفیدبک تبدیل شد، اما سخنرانی ۱۹۹۲ او درباره‌ی آزار آیینی و برنامه‌ریزی ذهنی، بحث‌برانگیزترین بخش کارنامه‌اش است.

این مقاله بخشی از مجموعه‌ی شخصیت‌های تاریخ هیپنوتیزم در ذنیران است. اگر مقاله‌های مایکل یاپکو و جفری زایگ را خوانده باشید، هاموند را در همان نسل درمانگرانی می‌بینید که هیپنوتیزم را در دهه‌ی ۱۹۸۰ وارد کلینیک‌ها و دوره‌های آموزشی رسمی کردند؛ با این تفاوت که او بیش از دیگران به نوشتن متن آماده‌ی تلقین، استاندارد آموزشی و رهنمود حرفه‌ای علاقه داشت.

کوری هاموند کیست؟ زندگی و پیوندهای حرفه‌ای

هاموند روان‌شناسی است که تقریباً تمام زندگی حرفه‌ای خود را در دانشگاه یوتا در سالت‌لیک‌سیتی گذرانده است. او کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترای روان‌شناسی را از همین دانشگاه گرفت و از ۱۹۷۳ در دانشکده‌ی پزشکی آن مشغول شد.

بر پایه‌ی صفحه‌ی رسمی او در دانشکده‌ی پزشکی یوتا، دوره‌های کارورزی‌اش در مرکز مشاوره‌ی ازدواج و خانواده، زندان ایالتی یوتا، یک درمانگاه اعتیاد به الکل و مواد و خود دانشگاه گذشت. عضویت او در گروه پزشکی فیزیکی و توان‌بخشی بود و سال‌ها مدیریت مشترک درمانگاه زوج‌درمانی و درمان مشکلات جنسی دانشگاه را بر عهده داشت. این پیشینه توضیح می‌دهد که چرا نخستین کتاب‌ها و مقاله‌هایش بیشتر درباره‌ی ارتباط درمانی، زوج‌درمانی و مشکلات میل جنسی بود تا هیپنوتیزم.

انجمن هیپنوتیزم بالینی آمریکا

مهم‌ترین پیوند تاریخی هاموند با انجمن هیپنوتیزم بالینی آمریکا (ASCH) است؛ انجمنی که میلتون اریکسون در ۱۹۵۷ بنیان گذاشت و ناشر مجله‌ی آمریکایی هیپنوتیزم بالینی است. هاموند رئیس و عضو ارشد (فلو) این انجمن بوده و به نوشته‌ی ناشرش، نورتون، جایزه‌ی شایستگی ریاست (۱۹۸۹)، جایزه‌ی اروینگ سکتر (۱۹۹۰) و جایزه‌ی توماس وال برای آموزش هیپنوتیزم بالینی (۱۹۹۴) را از آن گرفته است. انجمن در ۲۰۰۳ هم جایزه‌ی یک عمر دستاورد را به او داد و در متن آن از اینکه درآمد کتاب‌هایش را به انجمن بخشیده یاد کرد.

او نویسنده‌ی اصلی «استانداردهای آموزش هیپنوتیزم بالینی» انجمن است و در ۱۹۹۸ با گری الکینز مقاله‌ای درباره‌ی آماده‌سازی متخصصان برای آموزش هیپنوتیزم در قرن تازه نوشت. همچنین از هیئت آمریکایی هیپنوتیزم روان‌شناختی گواهی تخصص دارد و جایزه‌ی مورتون پرینس را هم دریافت کرده است.

رابطه با میراث اریکسون

هاموند با اینکه در انجمنی کار می‌کرد که اریکسون بنیان گذاشته بود، منتقد اسطوره‌سازی از او بود. مقاله‌ی «افسانه‌هایی درباره‌ی اریکسون و هیپنوتیزم اریکسونی» (۱۹۸۴)، مقاله‌ی «لطفاً میلتون اریکسون واقعی بایستد» (۱۹۸۸) و یادداشت «افسانه‌های ادامه‌دار درباره‌ی میلتون اریکسون» (۲۰۲۰) همگی می‌کوشند تصویر اغراق‌آمیز از اریکسون را با کار واقعی او مقایسه کنند. این نگاه انتقادی او را از حلقه‌ی شاگردان نزدیک مثل ارنست روسی متمایز می‌کند؛ برای آشنایی با خود این مکتب، مقاله‌ی هیپنوتیزم اریکسونی را ببینید.

روش هاموند در هیپنوتیزم بالینی

هاموند رویکرد خود را «هیپنوتیزم درمانی تلفیقی» می‌نامد: به‌جای وفاداری به یک مکتب، از تلقین مستقیم، استعاره، فنون اریکسونی، تصویرسازی و کاوش ناخودآگاه بسته به نیاز بیمار استفاده می‌کند. مقدمه‌ی کتاب مرجع ۱۹۹۰ هم با همین فلسفه شروع می‌شود.

در عمل، کار او چند محور روشن دارد. نخست، آماده‌سازی و آموزش بیمار پیش از القا: در دستنامه‌ی «القا و تلقین هیپنوتیزمی» فصلی جدا به اصلاح باورهای غلط درباره‌ی هیپنوتیزم و آماده کردن بیمار اختصاص داده است. دوم، فردی‌سازی؛ او در ۱۹۸۵ ابزاری برای استفاده از علایق خود مراجع در طراحی القا معرفی کرد. سوم، قاعده‌مند کردن شیوه‌ی نوشتن تلقین. فصل «صورت‌بندی تلقین‌های هیپنوتیزمی و پساهیپنوتیزمی» در کتاب مرجع درباره‌ی اصول، انواع و جمله‌بندی تلقینات هیپنوتیزمی است.

تقویت ایگو

یکی از فصل‌های پرمراجعه‌ی کتاب او «تقویت ایگو: افزایش عزت نفس، خودکارآمدی و اعتمادبه‌نفس» است؛ مجموعه‌ای از متن‌های تلقینی که از سنت جان هارتلند و دیگران آمده و هدفش تقویت حس توانایی بیمار پیش از کار روی مشکل اصلی است. این ایده با درمان ایگو استیت فرق دارد؛ آنجا بخش‌های مختلف شخصیت محور کارند، اینجا تلقین‌های کلی حمایتی.

علامت‌دهی ایدئوموتور و خودهیپنوتیزم

هاموند با دیوید چیک درباره‌ی «علامت‌دهی ایدئوموتور» نوشت؛ روشی که در آن درمانگر از بیمار می‌خواهد با حرکت ناخواسته‌ی انگشت به پرسش‌ها جواب «بله» یا «نه» بدهد. او این روش را برای کاوش سریع ناخودآگاه مفید می‌دانست، هرچند خودش در ۱۹۹۷ مقاله‌ای درباره‌ی مزایا و «تدابیر ایمنی» آن منتشر کرد. در زمینه‌ی خود هیپنوتیزم هم دو پژوهش کوچک دارد: یکی درباره‌ی فن تقسیم‌کردن (فراکشنیشن، ۱۹۸۷) و دیگری مقایسه‌ی خودهیپنوتیزم با راهنمای ضبط‌شده و بدون آن (۱۹۸۸).

او هیپنوتیزم را در درمان درد، سوختگی، روده‌ی تحریک‌پذیر، اضطراب و مشکلات جنسی هم به کار برده است. مقاله‌ی «بی‌دردی هیپنوتیزمی در سوختگی» (۱۹۸۳) و مرور «هیپنوتیزم و سندرم روده‌ی تحریک‌پذیر» با گابریل تن (۲۰۰۵) از نمونه‌های این کارند؛ مطالب بیشتر در هیپنوتیزم برای کاهش درد و هیپنوتیزم برای سندرم روده تحریک‌پذیر آمده است.

نوروفیدبک؛ فصل دوم کارنامه‌ی هاموند

از حدود سال ۲۰۰۰ تمرکز اصلی هاموند به نوروفیدبک یا «بیوفیدبک امواج مغزی» رفت؛ روشی که در آن فعالیت الکتریکی مغز با الکترود ثبت می‌شود و فرد با بازخورد لحظه‌ای یاد می‌گیرد الگوی آن را تغییر دهد.

او رئیس انجمن بین‌المللی نوروفیدبک و پژوهش (ISNR) و یکی از ویراستاران مجله‌ی نوروتراپی بوده است. مقاله‌ی مروری «نوروفیدبک چیست؟» (۲۰۰۶) و نسخه‌ی به‌روزشده‌ی آن (۲۰۱۱) را برای آموزش متخصصان و عموم نوشت و در ۲۰۱۱ نویسنده‌ی اول بیانیه‌ی «استانداردهای عملکرد نوروفیدبک و نوروتراپی» شد؛ متنی درباره‌ی صلاحیت درمانگر، رضایت آگاهانه، ارزیابی پیش از درمان، نظارت و تبلیغ اخلاقی. کتاب «هنر تشخیص آرتیفکت» (۲۰۰۱، با جی گانکلمن) هم راهنمایی برای پاک کردن خطاهای ثبت در نقشه‌برداری کمّی مغز است.

پیوند این دو حوزه برای او طبیعی بود. هاموند در ۲۰۰۵ درباره‌ی الگوهای نوار مغزی و هیپنوتیزم‌پذیری نوشت و در ۲۰۱۱ مقاله‌ای با این استدلال منتشر کرد که اثر دارونما در نوروفیدبک را باید شناخت و حتی به سود بیمار به کار گرفت؛ بحثی که به پژوهش‌های ایروینگ کرش درباره‌ی انتظار پاسخ نزدیک است. انجمن روان‌فیزیولوژی کاربردی و بیوفیدبک هم جایزه‌ی هانس برگر را به پاس سهم او در نوار مغزی کمّی و نوروفیدبک به او داده است.

توصیفات و ادعاها: سخنرانی ۱۹۹۲ و بحث خاطره‌ی بازیافته

بحث‌برانگیزترین ادعای هاموند در سخنرانی ۲۵ ژوئن ۱۹۹۲ آمد که در آن، بر پایه‌ی جلسه‌های هیپنوتیزم با بیمارانش، از شبکه‌ای جهانی برای آزار آیینی و برنامه‌ریزی ذهنی سخن گفت. این ادعاها هیچ‌گاه با شواهد مستقل تأیید نشد.

سخنرانی با عنوان «هیپنوتیزم در اختلال چندشخصیتی: آزار آیینی» در چهارمین کنفرانس منطقه‌ای شرق آمریکا درباره‌ی آزار و اختلال چندشخصیتی در الکساندریای ویرجینیا ارائه شد. بخش بزرگ آن درباره‌ی فنون معمول هیپنوتیزم در درمان اختلال‌های تجزیه‌ای بود، اما در بخش پایانی، هاموند گزارش‌های بیمارانش را کنار هم گذاشت. به خلاصه‌ی ریچارد مک‌نالی، روان‌شناس هاروارد، در کتاب «به یاد آوردن تروما» (۲۰۰۳)، این روایت از گروه‌های مخفی سازمان‌یافته‌ای می‌گفت که با شکنجه و آزار آیینی «شخصیت‌های جایگزین» می‌سازند، شخصیت‌هایی که با رمزواژه فعال می‌شوند. در این روایت، طراح اصلی پزشکی از آلمان نازی بود که بعدها برای سیا کار کرده است؛ همین نام مستعار «گرینبام» باعث شد سخنرانی به «سخنرانی گرینبام» شهرت پیدا کند. نسخه‌ی این سخنرانی بعدها در وب‌سایت‌های نظریه‌ی توطئه پخش شد.

چرا این ادعاها پذیرفته نشد؟

این سخنرانی در اوج «هراس اخلاقی شیطان‌پرستی» در آمریکا ایراد شد. در همان سال، کنت لنینگ، کارشناس پرونده‌های آزار کودک در اف‌بی‌آی، در راهنمای تحقیق خود نوشت که شواهدی برای شبکه‌های سازمان‌یافته‌ی شیطان‌پرست پیدا نکرده است. منتقدان، از جمله مک‌نالی و فردریک کروز در نیویورک ریویو آو بوکس (۲۰۰۴)، استدلال کردند که این نوع روایت‌ها احتمالاً در خود فرایند درمان شکل می‌گیرند: وقتی درمانگر با هیپنوتیزم، پرسش‌های جهت‌دار و انتظارهای قبلی سراغ خاطره می‌رود، بیمار ممکن است جزئیاتی تولید کند که واقعی به نظر می‌رسند. این همان پدیده‌ای است که در مقاله‌ی پسرفت سنی در هیپنوتیزم و دیدگاه اجتماعی–شناختی نیکلاس اسپانوس درباره‌ی اختلال چندشخصیتی بررسی شده است.

انصاف حکم می‌کند بگوییم هاموند این مطالب را به‌عنوان گزارش بالینی بیمارانش مطرح کرد، نه نتیجه‌ی تحقیق مستقل. خلاصه‌ی ویکی‌پدیای انگلیسی هم یادآوری می‌کند که شهرت او در هیپنوتیزم یکی از دلایل توجه زیاد به این ادعاها بود.

رهنمودهای ۱۹۹۵ و کتاب ۱۹۹۸

هاموند هماهنگ‌کننده‌ی گروه ویژه‌ی انجمن هیپنوتیزم بالینی آمریکا درباره‌ی هیپنوتیزم و حافظه بود و در ۱۹۹۵ نویسنده‌ی اصلی «هیپنوتیزم بالینی و حافظه: رهنمودهایی برای درمانگران و هیپنوتیزم قضایی» شد. سه سال بعد، با دنیل براون و آلن شفلین کتاب حجیم «حافظه، درمان تروما و قانون» را نوشت. جودیت هرمن در مجله‌ی آمریکایی روان‌پزشکی (۱۹۹۹) آن را مرور «جامع و منصفانه» نامید و کتاب جایزه‌ی مانفرد گاتماخر انجمن روان‌پزشکی آمریکا و آکادمی روان‌پزشکی و قانون را گرفت. در مقابل، کروز آن را دفاعیه‌ای جانب‌دارانه از خاطره‌های بازیافته در درمان دانست. نویسندگان کتاب هم به‌نوبه‌ی خود معتقد بودند نظریه‌ی «ساخته‌شدن خاطره در درمان» از داده‌های علمی فراتر رفته است. این بحث هنوز یکی از جدی‌ترین اختلاف‌های روان‌شناسی حافظه است.

آثار اصلی کوری هاموند

هاموند بیش از ۱۹۰ نوشته‌ی حرفه‌ای دارد؛ مهم‌ترین کتاب‌هایش در هیپنوتیزم دستنامه‌ها و مرجع‌های عملی برای درمانگرانند و در نوروفیدبک بیشتر مقاله‌ی مروری و استاندارد نوشته است.

سالعنوانتوضیح
۱۹۷۷Improving Therapeutic Communication (بهبود ارتباط درمانی)با دین هپورث و وی. جی. اسمیت، انتشارات جوسی–بس
۱۹۸۷Manual for Self-Hypnosis (دستنامه‌ی خودهیپنوتیزم)انتشارات انجمن هیپنوتیزم بالینی آمریکا
۱۹۸۸ و ۱۹۹۸Hypnotic Induction and Suggestion (القا و تلقین هیپنوتیزمی)دستنامه‌ی مقدماتی آموزش هیپنوتیزم انجمن
۱۹۹۰Handbook of Hypnotic Suggestions and Metaphors (کتاب مرجع تلقین‌ها و استعاره‌های هیپنوتیزمی)نورتون، حدود ۶۰۰ صفحه، شانزده فصل از درد و جراحی تا کودکان و پسرفت سنی
۱۹۹۵Clinical Hypnosis and Memory (هیپنوتیزم بالینی و حافظه)رهنمودهای گروه ویژه‌ی انجمن برای درمانگران و هیپنوتیزم قضایی
۱۹۹۸Memory, Trauma Treatment, and the Law (حافظه، درمان تروما و قانون)با دنیل براون و آلن شفلین، نورتون
۲۰۰۱The Art of Artifacting (هنر تشخیص آرتیفکت)با جی گانکلمن؛ راهنمای خطاهای ثبت در نقشه‌برداری کمّی مغز

کتاب مرجع تلقین‌ها و استعاره‌ها

کتاب ۱۹۹۰ شاخص‌ترین اثر هاموند است. ناشر آن را «بزرگ‌ترین مجموعه‌ی تلقین‌ها و استعاره‌های هیپنوتیزمی که تا کنون گردآوری شده» معرفی می‌کند؛ کتابی که نشان می‌دهد درمانگران باتجربه در جلسه دقیقاً چه می‌گویند. بیش از صد درمانگر در آن متن دارند و فصل‌ها بر اساس کاربرد مرتب شده‌اند: درد، بیهوشی و آمادگی برای جراحی، اضطراب و فوبیا، سرطان، بیماری‌های جسمی، زنان و زایمان، اختلال‌های روانی، مشکلات جنسی، چاقی، اعتیاد و سیگار، تمرکز و ورزش، کودکان و جابه‌جایی زمانی. اگر «دانلود کتاب هاموند» را جست‌وجو کرده‌اید، بدانید این کتاب هنوز در فهرست نورتون است و یک مرجع حرفه‌ای برای درمانگران آموزش‌دیده محسوب می‌شود، نه کتاب خودآموز.

گاه‌شمار فارسی کار حرفه‌ای کوری هاموند از ۱۹۷۳ در دانشگاه یوتا تا کتاب مرجع تلقین‌ها، سخنرانی ۱۹۹۲ و استانداردهای نوروفیدبک ۲۰۱۱
ایستگاه‌های اصلی کار کوری هاموند در هیپنوتیزم بالینی و نوروفیدبک

شواهد علمی درباره‌ی کار هاموند چه می‌گوید؟

شواهد درباره‌ی بخش‌های مختلف کار هاموند یکسان نیست: کاربرد کمکی هیپنوتیزم در درد و روده‌ی تحریک‌پذیر پشتوانه‌ی خوبی دارد، اما بازیابی خاطره با هیپنوتیزم و ادعاهای آزار آیینی پشتوانه ندارند و نوروفیدبک هم هنوز محل بحث است.

شورای امور علمی انجمن پزشکی آمریکا در ۱۹۸۵ نتیجه گرفت که خاطره‌هایی که با هیپنوتیزم یادآوری می‌شوند نه‌تنها دقیق‌تر نیستند، بلکه ممکن است با خاطره‌ی ساختگی و اطمینان کاذب همراه باشند. این یافته پایه‌ی احتیاط امروزی در هیپنوتیزم قضایی و درمانی است. برای نوروفیدبک، فراتحلیل کورتزه و همکاران (۲۰۱۶) روی ۱۳ کارآزمایی کودکان بیش‌فعال نشان داد اثر فقط در ارزیابی کسانی دیده می‌شود که از درمان خبر دارند؛ در ارزیابی‌های نابینا یا در مقایسه با نوروفیدبک ساختگی، اثر معنادار نبود.

جدول فارسی وضعیت شواهد علمی برای پنج حوزه‌ی کار کوری هاموند: درد و روده‌ی تحریک‌پذیر، تقویت ایگو، بازیابی خاطره، آزار آیینی و نوروفیدبک
پنج حوزه‌ی کار هاموند و اینکه پژوهش‌های مستقل درباره‌ی هر کدام چه می‌گویند

در مقابل، کار هاموند روی آموزش و استانداردسازی، سهمی کم‌بحث‌تر و ماندگارتر داشته است. بسیاری از دوره‌های آموزشی هیپنوتیزم بالینی هنوز از متن‌ها و ساختار کتاب مرجع او استفاده می‌کنند. اگر به هیپنوتیزم یا نوروفیدبک برای مشکلی جسمی یا روانی فکر می‌کنید، آن را مکمل درمان استاندارد بدانید و سراغ متخصص دارای مجوز بروید. درباره‌ی جایگاه این روش در پزشکی، مقاله‌ی هیپنوتیزم پزشکی را ببینید.

جایگاه هاموند در تاریخ هیپنوتیزم

هاموند را می‌توان «مستندساز» نسل دوم هیپنوتیزم بالینی آمریکا دانست: کسی که تجربه‌ی صدها درمانگر را به متن، دستنامه و استاندارد تبدیل کرد، و در عین حال در یکی از بحث‌برانگیزترین پرونده‌های حافظه‌ی دهه‌ی ۱۹۹۰ نقش داشت.

اگر دیو المن القای سریع را به پزشکان آموخت و اریکسون زبان غیرمستقیم را، هاموند کوشید این میراث‌های پراکنده را در یک چارچوب تلفیقی و قابل‌آموزش جمع کند. نقد او بر افسانه‌های اریکسون و مقاله‌ی مروری‌اش بر تاریخ هیپنوتیزم تا پایان قرن نوزدهم (۲۰۱۳) نشان می‌دهد که به تاریخ این رشته هم توجه داشت. هم‌زمان، ماجرای سخنرانی ۱۹۹۲ یادآور خطری است که پژوهشگرانی مثل استیون جی. لین بارها درباره‌اش هشدار داده‌اند: قدرت تلقین در هیپنوتیزم، همان‌قدر که می‌تواند درد را کم کند، می‌تواند خاطره و باور هم بسازد.

جمع‌بندی

کوری هاموند روان‌شناس دانشگاه یوتا، رئیس پیشین انجمن هیپنوتیزم بالینی آمریکا و انجمن بین‌المللی نوروفیدبک است که با کتاب مرجع تلقین‌ها و استعاره‌ها، دستنامه‌های آموزشی و استانداردهای حرفه‌ای، اثری عملی بر آموزش هیپنوتیزم گذاشت. بخش‌های کاربردی کار او، مثل هیپنوتیزم برای درد، شواهد حمایتی دارد. اما ادعاهای سخنرانی ۱۹۹۲ هرگز تأیید نشد و موضع او در بحث خاطره‌های بازیافته هنوز محل اختلاف جدی پژوهشگران است.

برای ادامه‌ی این مجموعه، مقاله‌های مایکل یاپکو، که از منتقدان جست‌وجوی خاطره‌های سرکوب‌شده بود، و پیر ژانه، پیشگام نظریه‌ی تجزیه، را هم بخوانید.

منابع

کوری هاموند در هیپنوتیزم بیشتر به چه شناخته می‌شود؟

بیشتر به‌خاطر «کتاب مرجع تلقین‌ها و استعاره‌های هیپنوتیزمی» (۱۹۹۰)، که انجمن هیپنوتیزم بالینی آمریکا آن را منتشر کرده، و به‌خاطر ریاست همین انجمن و نوشتن استانداردهای آموزشی آن.

آیا کوری هاموند پیرو میلتون اریکسون است؟

نه به معنای یک شاگرد. او رویکرد خود را هیپنوتیزم درمانی تلفیقی می‌نامد و در مقاله‌هایی از ۱۹۸۴ تا ۲۰۲۰ افسانه‌سازی درباره‌ی اریکسون را نقد کرده، هرچند از بخشی از فنون اریکسونی استفاده می‌کند.

سخنرانی گرینبام چیست؟

نامی است که به سخنرانی ژوئن ۱۹۹۲ هاموند در کنفرانسی درباره‌ی اختلال چندشخصیتی در الکساندریای ویرجینیا داده شد. او در آن از گزارش‌های بیمارانش درباره‌ی شبکه‌ی جهانی آزار آیینی و برنامه‌ریزی ذهنی گفت؛ این ادعاها هرگز با شواهد مستقل تأیید نشد.

نوروفیدبک چه ربطی به هاموند دارد؟

از حدود سال ۲۰۰۰ بخش بزرگی از کار او نوروفیدبک یا بیوفیدبک امواج مغزی بوده است. او رئیس انجمن بین‌المللی نوروفیدبک و پژوهش و نویسنده‌ی اول استانداردهای عملکرد این رشته در ۲۰۱۱ بوده است.

آیا با هیپنوتیزم می‌توان خاطره‌های فراموش‌شده را دقیق بازیابی کرد؟

پژوهش‌ها این را تأیید نمی‌کنند. انجمن پزشکی آمریکا در ۱۹۸۵ نتیجه گرفت یادآوری زیر هیپنوتیزم دقیق‌تر نیست و ممکن است خاطره‌ی ساختگی و اطمینان کاذب بسازد؛ برای همین هر کار درمانی با خاطره باید زیر نظر متخصص و با احتیاط باشد.

روی ستاره بزن تا امتیازت را ثبت کنی!

میانگین امتیاز 0 / 5. امتیاز: 0

هنوز امتیازی ثبت نشده است. شما اولین نفر باشید!

نویسنده: تیم تحریریه ذنیران

دیدگاهتان را بنویسید

ورود به سایت
نام کاربری / ایمیل / شماره موبایل خود را وارد کنید
بازیابی کلمه عبور
شماره موبایل یا پست الکترونیک خود را وارد کنید
برگشت
کد تایید را وارد کنید
کد تایید خود را در کادر زیر وارد کنید
ارسال مجدد کد تا دیگر
تغییر رمز عبور
یک رمز عبور برای اکانت خود تنظیم کنید
تغییر رمز با موفقیت انجام شد
ورود به سایت
شماره موبایل یا ایمیل خود را وارد کنید
برگشت
کد تایید را وارد کنید
کد تایید خود را در کادر زیر وارد کنید
ارسال مجدد کد تا دیگر
ثبت نام در سایت
شماره موبایل / ایمیل را تایید و اطلاعات را تکمیل کنید
ثبت نام در سایت
شماره موبایل یا ایمیل خود را وارد کنید
برگشت
کد تایید را وارد کنید
کد تایید خود را در کادر زیر وارد کنید
ارسال مجدد کد تا دیگر